بازخوانی انتقادی تقسیم‌بندی‌های جرم محال: مطالعه‌ای تطبیقی در کامن‌لا و حقوق کیفری ایران، عراق، مصر و اردن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوقِ دانشکده ادبیات و علوم انسانیِ دانشگاه لرستان، ایران، خرم‌آباد

10.22091/dclic.2025.13721.1108

چکیده

جرم محال همچنان در بعد نظری از مسائل پیچیده و در مقام عمل از مشکلات دردسرساز حقوق کیفری است. نظریه‌پردازان برای منقح ساختن آن دسته از جرائم غیرممکنِ سزاوار مجازات، معیارهایی برای تقسیم‌بندی ارائه داده‌اند که رایج‌ترین آن‌ها، دو نوع تقسیم‌بندی است: تقسیم به مطلق و نسبی و تقسیم به قانونی و واقعی. دسته‌بندی اول در برخی کشورهای عربی رایج بوده و تقسیم دوم به‌طور گسترده در کامن‌لا پذیرش داشته است. سیستم حقوقی ایران نیز بر اساس آخرین تغییرات سال ۹۲ به تقسیم دوم متمایل است. سؤال مهم این است که کدام تقسیم‌بندی توانسته مبنای دقیق‌تری برای تفکیک انواع جرم محال ارائه دهد به‌گونه‌ای که بتوان ضمن تمییز مفهومی، تشخیص عملی مصادیق را روشن‌تر نمود تا از این رهگذر جرم محالِ قابل مجازات تعیین شود؟ این مقاله با روش توصیفی و تحلیلی و با اتخاذ رویکردی انتقادی به نظریه‌ها، مثال‌ها و تعاریف مطرح در کامن‌لا و برخی کشورهای عربی، به این نتیجه رسیده است که تجربه قضایی و مثال‌های حقوقیِ ناسازگار نشان داده که هیچ‌کدام از این دو رویکرد نتوانسته تصویر روشنی از «جرم» محال ارائه دهد. هر کدام ازنظریه‌ها دچار اختلاط درونی و بیرونی هستند و هیچ‌کدام مبنای نظری روشنی برای تمییز ارائه نداده‌اند. تا زمانی که بتوان به مبنای دقیق‌تری در خصوص تقسیم ماهوی جرم محال رسید، شاید بهترین راهکار برای واکنش کیفری -به تبع برخی نویسندگان کامن‌لایی- این باشد که جرم محال را در صورتی قابل مجازات بدانیم که قصد مجرمانه به‌وضوح اثبات شود و اقدامات انجام‌شده فراتر از اعمال مقدماتی و حاکی از خطرناکی عینی باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Critical Reassessment of the Classifications of Impossible Crime: A Comparative Study in Common Law and the Criminal Law of Iran, Iraq, Egypt, and Jordan

نویسنده [English]

  • Hamed Rahdarpoor
Assistant Professor, Law Department, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Iran, Khorramabad
چکیده [English]

Impossible crimes remain a complex issue in theory and a troublesome problem in practice in criminal law. In order to refine those impossible crimes that deserve punishment, theorists have proposed criteria for classification, the most common of which are two types: the division into absolute and relative, and the division into legal and factual. The first classification is common in some Arab countries and the second division is widely accepted in the common law. The Iranian legal system also leans towards the second division based on the latest changes in 2013. The important question is which classification has been able to provide a more precise basis for distinguishing the types of impossible crimes in a way that, while making a conceptual distinction, can clarify the practical identification of instances; so that the punishable impossible crime can be determined? This article, using a descriptive and analytical method and adopting a critical approach to the theories, examples and definitions proposed in the common law and some Arab countries, has concluded that judicial experience and inconsistent legal examples have shown that neither of these two approaches has been able to present a clear picture of the impossible "crime". Each of the theories is subject to internal and external confusion and neither has provided a clear theoretical basis for distinction. Until a more precise basis can be reached regarding the substantive division of the impossible crime, perhaps the best solution for criminal response - following some common law authors - is to consider the impossible crime punishable if criminal intent is clearly proven and the actions taken go beyond preliminary acts and indicate objective dangerousness.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Absolute and relative impossibility
  • legal and factual impossibility
  • common law system
  • note to Article 122 of the Islamic Penal Code 2013
  • criminal law of Iran
  • Iraq
  • Egypt and Jordan

مراجع

باهری، محمد (1381).  تقریرات حقوق جزای عمومی، انتشارات رهام.
سمیعی، حسن (1333).  حقوق جزا، چاپخانه شرکت مطبوعات.
صانعی، پرویز (1371).  حقوق جزای عمومی، جلد ۱، گنج دانش.
علی‌آبادی، عبدالحسین (1367).  حقوق جنائی، جلد ۱، انتشارات فردوسی.
فرهودی نیا، حسن (1381).  جرائم ناقص (بررسی تطبیقی)، انتشارات فروزش.
گارو، رنه (بی‌تا).  مطالعات نظری و عملی در حقوق جزا، ترجمه و تطبیق: دکتر سید ضیاءالدین نقابت، جلد ۱ و ۲، انتشارات ابن‌سینا.
لوترمی، لورانس و کلب، پاتریک (1387).  بایسته‌های حقوق کیفری عمومی فرانسه، ترجمه: محمود روح‌الامینی، میزان.
محسنی، مرتضی (1382).  دوره حقوق جزای عمومی، جلد ۱، کلیات حقوق جزا، گنج دانش.
معتمد، محمدعلی (1351).  حقوق جزای عمومی، جلد ۱، چاپ اول، انتشارات دانشگاه ملی.
ملک اسمعیلی، عزیزالله (2536).  حقوق جزای عمومی، انتشارات دانشگاه تهران.
نوربها، رضا (1385).  زمینه حقوق جزای عمومی، گنج دانش.
منابع عربی
أبو عامر، محمد زکی (1981). قانون العقوبات، القسم الخاص (ط 1): دار النهضة العربیة.
أبو عامر، محمد زکی (1990). قانون العقوبات القسم العام. الإسکندریة: دار المطبوعات الجامعیة.
حسنی، محمود نجیب (2001). شرح قانون العقوبات اللبنانی. القاهرة: دار النهضة العربیة.
حفیظ شتا، محمد (1978). «الجریمة المستحیلة فی القانون الجنائی العراقی». مجلة الحقوق، جامعة الکویت.
الخماسی، فتحی بن الطیب (2004). الفقه الجنائی الإسلامی (القسم العام). دار قتیبة.
راشد، علی (1974). القانون الجنائی: المدخل وأصول النظریة العامة (ط 2). دار النهضة العربیة.
رمسیس. بهنام (1996). نظریة التجریم فی القانون الجنائی. الإسکندریة: منشأة المعارف.
روت، جلال (1999). نظم القسم العام فی قانون العقوبات (ط منقحة). دار الهدی للمطبوعات.
رؤوف، عبید (1965). مبادئ القسم العام فی التشریع العقابی المصری (ط 3). مطبعة نهضة مصر بالفجالة.
السراج، عبود (1992). قانون العقوبات – القسم العام (ط 5).  منشورات جامعة دمشق.
سرور، أحمد فتحی (1981). الوسیط فی قانون العقوبات – القسم العام، جلد 1. دار النهضة العربیة.
الشناوی، سمیر (1971). الشروع فی الجریمة. دار النهضة العربیة.
ضاری، خلیل محمود (2001). الشروع فی الجریمة: دار الشؤون الثقافیة العامة، الموسوعة الصغیرة.
القاضی، محمد سمیر (2011). الجریمة المستحیلة. دار النهضة العربیة.
القهوجی، علی عبدالقادر (بدون تاریخ). قانون العقوبات – القسم العام. الدار الجامعیة للطباعة والنشر.
کامل، السعید رمضان (2002). شرح الأحکام العامة فی قانون العقوبات (ط 1). الدار العلمیة الدولیة ودار الثقافة للنشر والتوزیع.
المجالی، نظام توفیق (2010). شرح قانون العقوبات، دراسة تحلیلیة فی النظریة العامة للجریمة و المسؤولیة الجزائیة (ط 3). دار الثقافة.
محمود، مصطفی محمود (1983). شرح قانون العقوبات – القسم العام (ط 10). مطبعة جامعة القاهرة.
المشهدانی، محمد أحمد (2003). الوسیط فی شرح قانون العقوبات الأردنی (ط 1). دار الوراق للنشر والتوزیع.
نجم، محمد صیدی (2000). قانون العقوبات – القسم العام، النظریة العامة للجریمة (ط 1).مکتبة دار الثقافة للنشر والتوزیع.
نسرین، عبد الحمید نبیه (2008). الجریمة المستحیلة (ط 1). الإسکندریة: دار الوفاء لدنیا الطباعة والنشر.
Alexander, L. (2009). “Facts, Law, Exculpation and Inculpation: Comments on Simons”, Criminal Law and Philosophy, 3 (3), 241-245.
Alexiadis, P. (1981). “The Impossibility of Performance in Criminal Law: English and Australian Efforts to Tackle the Problem: DPP v Nock; The Queen v Collingridge”, Sydney Law Review, 9.
Anderton v Ryan [1985] AC 560.
Ashworth, A. (1991). Principles of Criminal Law, Oxford University Press.
Barkase, K., & MacAlister, D. (2014). “Impossibility in the Law of Criminal Attempt: A Comparison of Canada, Australia and New Zealand”, Oxford University Commonwealth Law Journal, 14 (2), 153-194.
Bell, J., Boyron, S., & Whittaker, S. (1998). Principles of French Law, Oxford University Press.
Booth v. State [1965] 398 P.2d 863 (Oklahoma Ct. Crim. App).
Brodie, K. S. (1995). “The Obviously Impossible Attempt: A Proposed Revision to the Model Penal Code”, Northern Illinois University Law Review, 15, 237-239.
Burgess [1976] 33 C.C.C (2d) 126 (B.C. C.A)
Chawla, M. (2006). Criminal Attempt and Punishment, Deep and Deep Publications Pvt. Ltd.
Chiao, V. (2009). “Intention and Attempt”, In Criminal Law and Philosophy, 4, 37-55. Harvard Law School.
Clarkson, C. M. V. (1987). Understanding Criminal Law, Fontana Paperbacks.
Crofts, P., Crofts, T. & Gray, S. (2020). Waller & Williams Criminal Law: Text and Cases (14th ed.). LexisNexis.
De Than, C. & Heaton, R. (2013). Criminal Law (4th ed.). Oxford University Press.
Duff, R. A. (1996). “Subjectivism, Objectivism and Criminal Attempts”, In A. P. Simester & A. T. H. Smith (Eds.), Harm and Culpability, (Oxford Monographs on Criminal Law and Justice), Oxford University Press. 18-44.
Duff, R. A. (1997). “Impossible Attempts”, In Criminal Attempts (Oxford Monographs on Criminal Law and Justice), Oxford University Press.
Fletcher, G. P. (1998). Basic Concepts of Criminal Law, Oxford University Press.
Gardner, T. J., & Anderson, T. M. (2006). Criminal Law (9th ed.), Thomson.
Hall, J. (1960). General Principles of Criminal Law (2nd ed.), Bobbs-Merrill Co.
Haughton v Smith [1975] AC 476.
Herring, J. (2023). Criminal Law, (13th ed.), Hart Publishing, Bloomsbury Publishing Plc.
Jefferson, M. (2013). Criminal Law (11th ed.). Pearson Education Limited.
Jones, R., Cross, R., & Card, R. (1988). Introduction to Criminal Law (11th ed.). Butterworths.
Keane, A. (1983). “Attempting the Impossible-The Devil We Know”, Hong Kong Law Journal, 13, 39.
LaFave, W. R., & Scott, A. W., Jr (1986). Substantive Criminal Law (2nd ed.), West Publishing.
Loveless, J., Allen, M., & Derry, C. (2018). Criminal Law: Text, Cases and Materials (6th ed.). Oxford University Press.
Mann, P. E. (1958). “Impossibility in Conspiracy”, Washington and Lee Law Review, 15.
Marlin, R (1976). “Attempts and the Criminal Law: Three Problems”, Ottawa Law Review, 8.
State v Mitchell (1902) 170 Mo 633.
R v Chow Sik Wah [1964] 1 C.C.C. 313.
R v Collins (1864) 9 Cox CC 497.
R v Donnelly [1970] NZLR 980 (New Zealand Court of Apeal), 988.
R v. Goodchild (1864) 175 E.R. 121 (Eng. Ct. Crown Cases Reserved).
R v Jones [2007] EWCA Crim 1118
R v Onuorah (2009) 76 NSWLR 1; 260 ALR 126.
R v Ronaki-Wihapi [2025] NZCA 298 (3 July 2025).
R v Shivpuri [1987] AC 1; [1986] Crim. L.R. 536.
R v Taaffe [1983] 1 WLR 627.
R v White [1910] 2 KB 124.
Stuart, D. (1987). Canadian Criminal Law: A Treatise, The Carswell Company Limited.
Tauzin, B. J. (1966). “Criminal Law-Impossible Attempts”, Louisiana Law Review, 26.
Temkin, J. (1976). “Impossible Attempts-Another View”, The Modern Law Review, 39 (1), 55-69.
United States of America v. Dynar [1997] 2SCR 462
Wagner, R. E. (2010). “A Few Good Laws: Why Federal Criminal Law Needs a General Attempt Provision and How Military Law Can Provide One”, University of Cincinnati Law Review, 78.
Westen, P. K. (2008). “Impossibility Attempts: A Speculative Thesis”, Ohio State Journal of Criminal Law, 5.
Williams, G. (1961). Criminal Law: The General Part (2nd ed.).
Williams, G. (1979). “Attempting the Impossible A Reply”, Criminal Law Quarterly, 22-49.
Yeo, S. (2007). “Clarifying Impossible Attempts and Criminal Conspiracies”, Singapore Academy of Law Journal, 19, 1-14.
آموزه‌های حقوق کیفری کشورهای اسلامی
دوره 3، شماره 1 - شماره پیاپی 9
بهار 1405
فروردین 1405
صفحه 23-51

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار