چالش‌های تقنینی جرائم مرتبط با فساد اداری در حقوق ایران؛ با رویکردی به کنوانسیون مریدا و حقوق مصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه حقوقِ، دانشکده ادبیات و علوم انسانیِ دانشگاه ملایر، ایران، ملایر

10.22091/dclic.2026.15011.1141

چکیده

کنوانسیون مقابله با فساد 2003 ترتیبات مشخصی را برای مقابله با فساد اداری مقرر داشته است. کشور ما در سال 1387 به عضویت این کنوانسیون در آمده و متعهد گردیده که قوانین مرتبط با فساد خود به‌ویژه در حوزه ارکان و شرایط جرائم مرتبط را به‌روزرسانی و اصلاح نماید. همچنین قانون ارتقاء  سلامت اداری و مقابله با فساد مصوب 1390 با اصلاحات بعدی، طی ماده 11 خود قوه قضاییه را موظف کرده است ظرف یک سال، قوانین جزائی مرتبط با جرائم موضوع این قانون را بازنگری کرده و طی لایحه‌ای اعلام نماید. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و به شیوه تطبیقی تلاش دارد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که در نظام تقنینی کیفری فعلی ما مهم‌ترین چالش‌های ماهوی مشترک جرائم مرتبط با فساد از قبیل رشاء و ارتشا، اختلاس، اعمالِ‌نفوذ و... چه مواردی را تشکیل می‌دهند؟ در این مسیر لازم است از مقررات مندرج در کنوانسیون مریدا که ارکان و شرایط متفاوت و مناسبی را برای جرائم پیش‌بینی داشته و همچنین قوانین برخی کشورها مانند مصر نیز بهره لازم و کافی گرفته شود. ارتکاب جرم توسط بنگاه‌های خصوصی، لزوم مال بودن «متعلق به» جرم، مرتبط بودن موضوع توافق با وظائف مرتکب (کارمند)، خلأ کیفردهی ارباب‌رجوع و الزام قانونی ردوبدل شدن مال در احراز جرم در زمره مهم‌ترین چالش‌های فعلی و مشترک جرائم مرتبط با فساد در نظام کیفری ما هستند که لازم است هم‌راستا با قانون ارتقاء سلامت اداری، کنوانسیون مریدا و رویکرد نوین در نظام کیفری کشورهای اسلامی مانند مصر در اصلاحات قانونی بعدی تحت پیش‌بینی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Legislative Challenges of Crimes Related to Administrative Corruption in Iranian Law; With an Approach to the Merida Convention and Egyptian Law

نویسنده [English]

  • Sayyed Sajjad Kazemi
Associate Professor, Department of Law, Faculty of Literature and Humanities, Malayer University, Iran, Malayer
چکیده [English]

The 2003 Convention against Corruption has established specific arrangements to combat administrative corruption. Our country became a member of this convention in 2008 and has committed to updating and amending its laws related to corruption, especially in the area of the elements and conditions of related crimes. Also, the Promoting Administrative Health and Combating Corruption Act approved in 2011 with subsequent amendments, in Article 11, has obliged the judiciary to review the criminal laws related to the crimes covered by this Act within one year and announce them in a bill. The present study, using a descriptive-analytical method and a comparative approach, attempts to answer the fundamental question of what are the most important common substantive challenges of corruption-related crimes, such as bribery and corruption, embezzlement, exerting influence, etc, in our current penal legislative system? In this regard, it is necessary to make sufficient use of the provisions contained in the Merida Convention, which provides for different and appropriate elements and conditions for crimes, as well as the laws of some countries, such as Egypt. The commission of crimes by private enterprises, the necessity of property being the "subject" of the crime, the relevance of the subject of the agreement to the duties of the perpetrator (employee), the lack of punishment for the patron and the legal requirement of exchanging property in establishing the crime are among the most important current and common challenges of corruption-related crimes in our penal system, which need to be anticipated in future legal reforms in line with the Promotion of Administrative Integrity Act, the Merida Convention and the new approach in the penal system of Islamic countries such as Egypt.

کلیدواژه‌ها [English]

  • corruption
  • Merida Convention
  • Egyptian law
  • bribery
  • embezzlement
  • exerting influence
آشتیانی، میرزا محمدحسن (1362). کتاب القضاء، قم: انتشارات هجرت.
اسلامی‌نیا، قاسم؛ سیفی، داود و قیاسی، جلال‌الدین (1404). «تحلیل و تبیین «موضوع جرم» در حقوق کیفری: رویکردی نوین به ماهیت، ابعاد و کارکردهای آن». دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره ۲، شماره 4.
اشرافی، ارسلان؛ ایروانیان، امیر و هوشیار، مهدی (1400). «رشاء و ارتشا خصوصی در اسناد بین‌المللی و حقوق ایران». فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره ۱۰، شماره ۳۶.  
الهی منش، محمدرضا و مرادی اوجقاز، محسن (1404). «حق بر مجازات نشدن؛ رویکردی نوین در کاربست پاسخ‌های کیفری»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری، بهار و تابستان ۱۴۰۴، دوره ۲، شماره ۳.
احمدی ناطور، زهرا و ریاضت، زینب (1402). «تحول مفهوم و مصادیق مأمورین به خدمات عمومی در جرائم اقتصادی»، پژوهشنامه حقوق کیفری، شماره 28.
امیریان فارسانی، امین و بنی اسدی، زینب (1401). «بررسی پیشگیری از فساد اداری در ایران با چشم‌انداز اسلامی»، دستاوردهای نوین در حقوق عمومی، دوره ۱، شماره ۱.
حبیبی، نادر (1395). فساد اداری: عوامل مؤثر و روش‌های مبارزه. تهران: موسسه انتشاراتی فرهنگی وثیق.
حجاریان، محمدحسن (1403). قانون مجازات جمهوری عربی مصر، چاپ پنجم، تهران: طرح نوین اندیشه.
خامنه‌ای، سید علی (1388). اﺟﻮﺑﻪ اﻹﺳﺘﻔﺘﺎﺋﺎت، ﻓﺎرسی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
خشک‌دامن، مینا (1404). «آشنایی با مفهوم فساد اداری»، رویکردهای نوین پژوهشی در مدیریت و حسابداری، دوره ۹، شماره 96.
رستگاری، شاهو؛ بابایی‌فرد، اسدالله و نیازی، محسن (1403). «درک تجربهٔ ذی‍نفعان از فرایند خصوصی‌سازی در ایران»، جامعه‌شناسی کاربردی، دوره ۳۵، شماره ۲.  
ریاضت، زینب (1403). «گستره جرم اختلاس در نظام‌های کیفری ایران، عراق، مصر و ترکیه». آموزه‌های حقوق کیفری کشورهای اسلامی، دوره ۱، شماره ۳.  
سبحانی فر، زیبا (1400). «پژوهش تطبیقی جرم اعمال‌نفوذ و ارتشا در رویه قضایی حقوق کیفری ایران»، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، دوره 7، شماره 4.
سلامه، مأمون محمد (1981). قانون العقوبات: القسم الخاص- الجرائم المضرّه بالمصلحة العامه، قاهره: دارالفکر العربی.
شایق، علیرضا و رحیمی، نسب (1395). «مطالعه تطبیقی رشاء و ارتشا در بخش خصوصی»، پژوهش در فقه و حقوق، شماره 1.
صادقی، محمدهادی (1404). جرائم علیه اشخاص، چاپ 24، تهران: نشر میزان.
صالح، احسان و دیگران (1403). «ضرورت سنجی جرم‌انگاری رشاء و ارتشا خصوصی با تأکید بر لایحه تعزیرات 1401». دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، دوره ۲، شماره ۴.  
ظاهری عبده‌وند، میلاد؛ آقایی جنت‌مکان، حسین و علیجانی، محسن (1400). «تبیین مفهوم عرضه و تقاضای جرم از نگاه رویکرد تحلیل اقتصادی حقوق»، تهران: چهارمین کنفرانس بین‌المللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق.
عبدالهیار، سعید و دیگران (1404). «گستره حمایتی مقررات کیفری ایران و مصر در حالت ضرورت»، آموزه‌های حقوق کیفری کشورهای اسلامی، دوره ۲، شماره ۶.  
قرنی، محمد (۱۳9۹). «تحلیل رابطه فساد با اصول حکمرانی خوب و تأثیرپذیری آن از فرهنگ سازمانی»، همایش ارتقای سلامت اداری، تهران: انتشارات زمان نو.
کوشا، جعفر (1391). «اعمال‌نفوذ برخلاف حق و مقررات قانونی». فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره ۱، شماره ۱.   
میر محمدصادقی، حسین (1404). جرائم علیه مصالح عمومی کشور، چاپ چهل‌وهفتم، تهران: میزان.
میر محمدصادقی، حسین (1403). «مطالعه تطبیقی جرائم رشاء و ارتشا؛ با تأکید ویژه بر حقوق ایران، مصر و انگلستان»، آموزه‌های حقوق کیفری کشورهای اسلامی، دوره 1، شماره 2.
نوروزی، علی‌رضا؛ میردامادی، سید مجتبی و صفی خانی، ابراهیم (1403)، «پرداخت رشوه به‌منظور احقاق حق»، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره 20، شماره 75.
هادوی مصطفی و جاوید زهرا (1393). «رابطه بین فناوری اطلاعات و فساد اداری: کار به‌عنوان یک اصل اخلاقی»، اخلاق در علوم و فناوری،  دوره ۱۰، شماره ۴.  
Burckhardt, Peter & Borsodi, Benjamin. (2007). "Focuses on Private Sector Bribery, Switzerland Tightens Anti-Corruption Laws". INT’L ENFORCEMENT L. REP, 23.
Bantekas, Ilias. (2019). “Corruption as an International Crime and against Humanity”. Journal of International Criminal Justice, 93, Oxford, Oxford University Press.
Gevurtz, Franklin A. (2007). "Rethinking Corruption: An Introduction to a Symposium and a Few Additional Thoughts". PAC. MCGEORGE GLOBAL BUS. & DEV. L. J. 20.
Hodgson, Lesley (2007). "Improving UK Public Services: A Review of the Evidence". Public Administration, 85 (2).