چالش‌های اخلاقی جرم‌انگاری اقدام علیه حکومت؛ با رویکردی به حقوق اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوقِ دانشکده ادبیات و علوم انسانیِ، دانشگاه ملایر، ایران، ملایر

10.22091/dclic.2026.14956.1140

چکیده

قانون‌گذاران در فرآیند جرم‌انگاری که عبارت است از توسل به ابزار کیفر برای رسیدن به اهدافی مشخص، ممکن است در تنگنای «هدف، وسیله را توجیه می‌کند» قرار بگیرند. این خطر در جرم‌انگاری اقدامات علیه حکومت بیش از سایر جرائم نمود دارد؛ زیرا حکومت با استفاده از کیفر برای حفظ خود در مظان استفاده ابزاری از کیفر یا ماکیاولیزم کیفری یا جدایی اخلاق از سیاست کیفری قرار می‌گیرد. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی نشان می‌دهد توجیه‌های متداول برای جرم‌انگاری این قبیل جرائم عبارت‌اند از: فرمانروایی الهی، فرمانروایی عقل کامل، فرمانروایی طبیعی، رضایت، اخلاق مسئولیت و قاعده حفظ نظام. در این بین اخلاق‌گرایانه‌ترین توجیه، تلفیقی ازنظریه اخلاق مسئولیت و خوانشی متفاوت از قاعده حفظ نظام است که اقتضا دارد تنها رفتارهایی جرم‌انگاری شوند که اولاً موجب «اخلال» در نظام سیاسی باشند و موجودیتِ آن را با خطر جدی مواجه کنند؛ ثانیاً مقابله کیفری با آن رفتار برای انجام مسئولیتِ اداره جامعه و حفظ نظم و سامانِ موجود در آن، «ضرورت» داشته باشد؛ ثالثاً پاسخِ کیفریِ داده شده توسط قانون، با اخلالِ ایجاد شده «متناسب» باشد. در غیر این صورت جرم‌انگاری غیراخلاقی خواهد بود. نگاهی به سیاهه جرائم در قوانین کیفری ایران حاکی از وجود پاره‌ای مصادیق از این نوع جرم‌انگاری است که بازنگری در آن‌ها ضروری می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Ethical Challenges of Criminalizing Action against the Government; with an Approach to Islamic Law

نویسنده [English]

  • Mehrangiz Roustaie
Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Literature and Humanities, Malayer University, Iran, Malayer
چکیده [English]

Legislators, in the process of criminalization - which is the use of penal instruments to achieve specific objectives - may find themselves in the dilemma of “the end justifies the means.” This risk is manifested in the criminalization of actions against the government more than other offenses; because the government, by using punishment to preserve itself, is in the midst of using punishment as an instrument, or penal Machiavellianism, or the separation of ethics from penal policy. This study, using a descriptive–analytical method, demonstrates that the common justifications for criminalizing such offenses include divine sovereignty, the sovereignty of perfect reason, natural sovereignty, consent, the ethics of responsibility and the rule of maintaining the system (ḥefẓ al-niẓām). Among these, the most ethical justification is a combination of the theory of the ethics of responsibility and a different reading of the rule of maintaining the system, which requires that only behaviors be criminalized that, firstly, cause "disruption" in the political system and pose a serious threat to its existence; secondly, criminally confronting that behavior is "necessary" to fulfill the responsibility of governing society and maintaining its existing order and organization; thirdly, the penal response given by the law must be “proportionate” to the disruption caused. Otherwise, criminalization would be immoral. A look at the list of crimes in Iranian criminal laws indicates that there are some instances of this type of criminalization, which makes it necessary to review them.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Crimes against the government
  • criminalization
  • morality
  • Machiavellianism
  • juristic rule of maintaining the system (hefz al-nizām)
ابراهیمی، شهرام (1403). جرم‌شناسی پیشگیری، جلد 1، چاپ هشتم، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
ارسطو (1377). سیاست، ترجمه: حمید عنایت، تهران: امیرکبیر.
ادواردز، الستر و تاونزند، جولز (1390). تفسیرهای جدید بر فیلسوفان سیاسی مدرن، از ماکیاولی تا مارکس، ترجمه: خشایار دیهیمی، تهران: نشر نی.
همپتن، جین (1385). فلسفه سیاسی، ترجمه: خشایار دیهیمی، تهران: طرح نو.
جعفرپیشه، مصطفی (1389). «حق تمرد و وجوب حفظ نظام از منظر اهل‌بیت و اهل سنت»، مجله طلوع، سال ۹، شماره 33.
جیکوبز، لزلی (1386). درآمدی بر فلسفه سیاسی نوین، ترجمه: مرتضی جیریایی، چاپ اول، تهران: نشر نی.
دورکین، رونالد (1387). «نافرمانی مدنی»، مقاله در: حق و مصلحت، ترجمه و تألیف: محمد راسخ، تهران: طرح نو.
رحیمی‌نژاد، اسماعیل و حبیب‌زاده، محمدجعفر (1387). «مجازات‌های نامتناسب: مجازات‌های مغایر با کرامت انسانی»، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 38، شماره 2.
شمس‌الدین، محمدمهدی (1412 ق). نظم الحکم و الإداره فی الإسلام، قم: دارالثقافه للطباعه و النشر.
لاک، جان (1387). رساله‌ای درباره حکومت، ترجمه: حمید عضدانلو، چاپ سوم، تهران: نشر نی.
محقق داماد، سید مصطفی (1380). قواعد فقه؛ جلد 1، چاپ هشتم، تهران: نشر علوم اسلامی.
محمودی جانکی، فیروز و امامی آرندی، حبیب (1392). «فرمانروایی سیاسی و معمای توجیه جرائم علیه دولت؛ نظریه‌ای در باب جرائم علیه دولت»، پژوهشنامه حقوق کیفری، سال ۴، شماره 1.
موسوی خمینی، روح‌الله (1379). صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
منتظری، حسینعلی (1369). مبانی فقهی حکومت اسلامی، ترجمه و تقریر: محمود صلواتی، قم: نشر تفکر.
مهوری، محمدحسین (1380). «حفظ نظام (1)»، حکومت اسلامی، شماره 20، قم: دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری.
میرمحمد صادقی، حسین (1392). جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی، چاپ بیست‌ودوم، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
ملک‌افضلی اردکانی، محسن (1389). «آثار قاعده حفظ نظام»، حکومت اسلامی، سال ۱۵، شماره.4.
نجفی، محمدحسن (1404 ق). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 نوبهار رحیم (1388). «قاعده‌ای به نام حفظ نظام و معنای فقهی و دینی آن»، روزنامه اطلاعات، شماره. 22544، تهران.
Carson, D. A. (1981). Divine Sovereignty and Human Responsibility in Philosophy. Province and Responsibility in Philo, 148- 164.
Duff, Antony (2013). ‘Theories of Criminal Law’, Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/criminal-law/.
Feinberg, Joel (1984). The Moral Limits of the Criminal Law, Vol. 1: Harm to Others. New York: Oxford University Press.
Samaha, Joel (2011). Criminal Law. Belmont: Wadsworth.
Simmons, A. John, (2001). Justification and Legitimacy; Essays on Rights and Obligations, Cambridge University Press.