اکراه در قتل در فقه مذاهب خمسه و حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامیِ، دانشکده الهیات و علوم اسلامیِ دانشگاه تبریز، ایران، تبریز

2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامیِ، دانشکده الهیات و علوم اسلامیِ دانشگاه تبریز، ایران، تبریز

3 دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامیِ، دانشکده الهیات و علوم اسلامیِ دانشگاه تبریز، ایران، تبریز

10.22091/dclic.2026.15549.1158

چکیده

مسئله اکراه در قتل یکی از موضوعات پیچیده و بحث‌برانگیز در فقه مذاهب خمسه است که اهمیت زیادی در تعیین مسئولیت کیفری دارد. هدف این مقاله بررسی تأثیر اکراه بر مسئولیت مُکرَه و مکرِه در قتل و تحلیل اختلافات میان فقهای شیعه و اهل‌‌سنت است. روش تحقیق، تحلیل تطبیقی و توصیفی آرای فقهای شیعه و اهل‌‌سنت در منابع فقهی قدیمی و معاصر است. یافته‌ها نشان می‌دهد در فقه شیعه دیدگاه مشهور، اکراه را موجب رفع مسئولیت مباشر نمی‌داند، اما دیدگاه غیرمشهور در شرایط اکراه شدید، مسئولیت مکره را کاهش داده و قتل صادر از او را عمدتاً به اکراه‌کننده نسبت می‌دهد. در فقه اهل‌سنت اغلب فقها، هر دو را مسئول می‌دانند، هرچند در شرایط اکراه تام و شبهه، برخی مباشر را وسیله‌ای در دست اکراه‌کننده می‌دانند و قصاص از او ساقط می‌شود. نتیجه‌گیری کاربردی مقاله نشان می‌دهد که انتقال مطلق مسئولیت به مُکرَه یا مکرِه کاملاً درست نیست و قانون مجازات اسلامی باید با توجه به پیچیدگی‌ها و شرایط مختلف اکراه در قتل، مسئولیت مباشر و اکراه‌کننده را به‌صورت روشن و صریح پیش‌بینی کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Duress in Homicide in the Jurisprudence of the Five Sects and Iranian Criminal Law

نویسندگان [English]

  • Reza Elhami 1
  • Mohammad Aminfard 2
  • Yagoub Zamani 3
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Iran, Tabriz
2 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Iran, Tabriz
3 PhD Student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Sciences, University of Tabriz, Iran, Tabriz
چکیده [English]

The issue of duress in murder is one of the complex and controversial topics in the five schools of thought, which is of great importance in determining criminal responsibility. This article aims to examine the impact of duress on the liability of the coerced person and the coercer in homicide and to analyze the points of divergence among Shiite and Sunni jurists. The research method is a comparative and descriptive analysis of the opinions of Shiite and Sunni jurists in classical and contemporary jurisprudential sources. The findings indicate that in Shiite jurisprudence, the prevailing view does not consider duress as an excusatory factor fot the principal, but, a non-dominant view, under conditions of severe duress, reduces the liability of the coerced person and attributes the committing homicide primarily to the coercer. In Sunni jurisprudence, most jurists hold both parties liable, although, in cases of complete duress and suspicion, some consider principal as a mere tool in the hands of the coercer, thereby negating retaliation against the former. The practical conclusion of the article suggests that the absolute transfer of liability to either the coerced person or the coercer is not entirely correct and the Islamic Penal Code should clearly and explicitly stipulate the liability of both principal and the coercer, taking into account the complexities and varying circumstances of duress in homicide.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Duress in Homicide
  • Islamic Jurisprudence
  • Five Schools of Thought
  • Criminal Responsibility
  • Retaliation
ابن ادریس شافعی، محمد ( 1393ق). کتاب الام، بیروت: لناشر دارالمعرفه.
ابن ‌برّاج طرابلسی، قاضی (1363). المهذّب. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌ حزم اندلسی، علی بن محمد (بی‌تا). المحلّی بالآثار. بیروت: دارالکتب العلمیّه.
ابن زهره، حمزه بن علی (1374). غُنیه النّزوع الی علمی الأصول و الفروع. بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
ابن قدامه، ابو محمد بن عبدالله (1388ق). المغنی. القاهره: مکتبه القاهره.
ابن قدامه، عبدالرحمن (بی‌تا). الشرح الکبیر على متن المقتع. دارالکتاب العربی.
ابن منظور، محمد (1414ق). لسان العرب. جلد 13، بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
ابن مودود، عبدالله (1426ق). الاختبار لتعلیل المختار. بیروت: دارالکتب.
ابن نجیم، زین‌العابدین (1400ق). الاشباه و النظایر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
اردبیلی، محمدعلی (1401). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
اشتهاردی، علی پناه (1416ق). مجموعه فتاوى ابن جنید. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1420ق). المکاسب. قم: مطبعه باقری.
بدرالدین العینی، محمود (1420ق). البنایة شرح الهدایة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
البغاء، مصطفى الخن (1413ق). الفقه المنهجی على مذهب الإمام الشافعی. دمشق: دار القلم للطباعه.
بهنسیی، احمد فتحى (1412ق). الموسوعه الجنائیه فی الفقه الإسلامی. بیروت: دار النهضه.
بیهقی، احمد بن حسین (1424ق). السنن الکبرى. بیروت: دارالکتب العلمیه.
تایب، تهمینه (1398). تأثیر قواعد اکراه و اضطرار در رفع مسئولیت جزایی از دیدگاه مذاهب اسلامی. پایانامه کارشناسی ارشد، دانشگاه مذاهب اسلامی، دانشکده فقه و حقوق.
جبل عاملی، زین‌الدین شهید ثانی (1367). الرّوضه البهیّه فی شرح اللّمعه الدّمشقیّه. جلد 10 و 15. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
جبل عاملی، زین‌الدین شهید ثانی (1413ق). مسالک الافهام الى تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
جبل عاملی، محمد بن مکّی (شهید اول) (1368). اللمعه الدّمشقیّه. قم: دارالفکر.
حاجی‌تبار، حسن و فلاح‌امین، امین (1396). «حکم اکراه به قتل و مستندات آن در فقه امامیه و حقوق ایران». پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره ۱۳، شماره ۴۷.
حلبی، ابو الصلاح (1360). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین.
حلی، جعفر بن حسین (محقّق) (1366). شرایع الاسلام. جلد 4. نجف اشرف: مطبعه الآداب.
حلی، حسن بن یوسف (علامه) (1370). مختلف الشّیعه. جلد 2 و 9. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
الخرشنی المالکی، محمد (بی‌تا). شرح مختصر خلیل. بیروت: دار الفکر.
خمینی، سید روح‌الله (1361). تحریر الوسیله. جلد 2. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
خوانساری، احمد (1405ق). جامع المدارک فى شرح المختصر النافع. تهران: مکتبه الصدوق.
خوئی، سید ابوالقاسم (1422ق). مبانی تکمله المنهاج. قم: مؤسسه احیاء آثار امام خوئی.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغتنامه دهخدا. چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
راغب اصفهانی (1369). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار المعرفه.
روحانی، سید صادق (1369). منهاج الصّالحین. قم: مدرسه امام صادق(ع).
الزبیدی، أبو بکر العبادی (1322ق). الجوهرة النیرة. الطبعة الأولى، المطبعة الخیریه.
سرخسی، شمس‌الدین (1421ق). المبسوط. بیروت: دار الفکر.
السرخسی، شمس‌الدین (1421ق). المبسوط. بیروت: دار الفکر.
سیوطی، عبد الرحمن (1403ق). الأشباه والنظائر. بیروت: دار الکتب العلمیه.
شربینی، محمد (1377ق). معنی المحتاج. بیروت: داراالحیاء التراث العربی.
الشیرازی، إبراهیم (بی‌تا). المهذب فی الفقه الشافعى. دارالکتب العلمیه.
الصاوى المالکی، أحمد الخلوتی (بی‌تا). بلغة السالک لأقرب المسالک دار المعارف. جلد ۴. بی‌نا.
صمیمی، محمدجواد (1399). اکراه در قتل (از منظر فقه فریقین و قوانین کیفری افغانستان). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
الطوسی، محمد الغزالی (1417ق). الوسیط فی المذاهب. القاهره: دارالسلام.
العتیبی، سعود (1427ق). الموسوعة الجنائیة الإسلامیة؛ المقارنه بالأنظمه المعمول بها فی المملکه العربیه السعودیه. فرع منطقه الریاض.
عوده، عبد القادر (1426ق). التشریع الجنائی الاسلامى. مصر: مکتبه دارالتراث.
غانم، البغدادی الحنفى (بی‌تا). مجمع الضمانات. دار الکتاب الإسلامی.
فقعانی، علی‌بن علی (بی‌تا). الدّر المنضود فی معرفه صیغ النیّات و العقود. بیروت: مؤسّسۀ فقه الشّیعه.
فلاح خاریکی، مسهر (1397). بررسی اکراه ثانویه در قتل عمد از منظر فقه (شیعه و سنی) و قوانین کیفری ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شمال، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی.
فیاض، محمداسحق (1378). منهاج الصّالحین. جلد 3، قم: مکتبة آیت‌الله فیاض.
القرطبی، على ابن حزم الأندلسی (بی‌تا). المحلى. بیروت: دار الفکر.
القلیوبی، شهاب‌الدین أحمد (1419ق). حاشیتان قلیوبی. بیروت: دار الفکر.
کاسانی، علالدین ابوبکر بن مسعود (1406ق). بدائع الصنایع. دارالکتب العلمیه.
گلپایگانی، محمدرضا (1365). الدّر المنضود فی احکام الحدود. جلد 3، قم: دارالقرآن.
گلدوزیان، ایرج (1384). حقوق جزای عمومی. تهران: دانشگاه تهران.
مرعشی شوشتری، محمدحسن (1376). دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام. جلد 1، تهران: نشر میزان.
مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین (1415ق). القصاص على ضوء القرآن و السنه. قم: انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
معلوف، لوئیس (1352). المنجد فی اللغه و الاعلام. بیروت: دار المشرق.
معین، محمد (1363). فرهنگ فارسی. جلد 1، چاپ دوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
مغربی، محمد بن عبدالرحمن (1416ق). مواهب الجلیل. بیروت: دارالکت العلمیه.
موسوی مجاب، سید درید (1388). نقش اراده در مسئولیت کیفری. تهران: بهنامی.
مهدوی، محمدطاهر (1404). «بررسی تطبیقی قتل ‌عمد در اثر اکراه در فقه فریقین». دوفصلنامه یافته‌های فقه صادق، دوره ۲، شماره ۲.
میرزا الشیرازی، محمدتقی (1412ق). حاشیه المکاسب. قم: منشورات الشریف الرضی.
نجفی، محمد حسن (1374). جواهر الکلام فى شرح شرائع الاسلام. جلد 42، تهران: دارالکتب الاسلامی.
نراقی، احمد (1419ق). مستند الشیعه. قم: مطبعه ستاره.
وحید خراسانی، حسین (1385). منهاج الصّالحین. قم: مدرسۀ امام باقر(ع).
وزاره الأوقاف والشئون الإسلامیه، الکویت (1427ق). الموسوعة الفقهیة. دار السلاسل.
وَهْبَه، الزحَیْلِی (بی‌تا). الفِقْه الإسلامی و أدله. دمشق: دار الفکر.
الهام، غلامحسین و برهانی، محسن (1395). درآمدی بر حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
الهامی، رضا و پورلطف‌اله، حسن (1397). «جریان قاعده اهمّ و مهمّ در اکراه به قتل». مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره ۱۰، شماره ۱۹.