خسارت معنوی در جرائم موجب دیه در حقوق ایران و کویت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسیِ دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم

2 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم شناسیِ دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم

10.22091/dclic.2026.16697.1193

چکیده

خسارت معنوی ناشی از جرم در صدمات بدنی از جلوه‌های مهم حمایت از بزه‌دیده و عدالت جبرانی است. در حقوق ایران تبصره ۲ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲، پرداخت خسارت معنوی را از قلمرو جرائم موجب دیه خارج کرده و میان بزه‌دیدگان نابرابری ایجاد کرده است. این نابرابری در درگیری‌های متقابل آشکارتر می‌شود؛ زیرا به‌طور مثال بزه‌دیدهٔ توهین می‌تواند خسارت معنوی مطالبه کند، اما بزه‌دیدهٔ ضرب‌وجرح با تحمل آسیب بدنی و رنج روانی و آثار حیثیتی غالباً به دیه محدود می‌شود. مقاله حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکرد تطبیقی، جایگاه خسارت معنوی در جرائم موجب دیه را در حقوق ایران و کویت بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد دیه هرچند واجد کارکرد جبرانی است، همه آثار معنوی و شخصی جرم را پوشش نمی‌دهد و ارش و حکومت نیز به دلیل پیوند با منطق دیات و ارزیابی صدمه جسمانی ابزار مستقلی برای جبران رنج روانی، لطمه حیثیتی یا آسیب اجتماعی نیستند. مطالعه حقوق کویت نشان می‌دهد می‌توان میان دیه به‌عنوان جبران صدمه بدنی و خسارت معنوی به‌عنوان جبران رنج‌های غیرمادی تفکیک کرد. بنابراین پذیرش خسارت معنوی مستقل، شدید و قابل اثبات همراه با معیارهای تقویم قضایی و منع جبران مضاعف، راهکاری عادلانه‌تر برای حمایت از بزه‌دیده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Moral Damages in Offenses Entailing Diya in Iranian and Kuwaiti Law

نویسندگان [English]

  • Amir-Hossein Babaei 1
  • Morteza Fathi 2
1 PhD Student in Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Iran, Qom
2 Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Iran, Qom
چکیده [English]

Moral damages arising from crime in bodily injuries are an important aspect of victim protection and compensatory justice. In Iranian law, Note 2 of Article 14 of the Iranian Criminal Procedure Code, enacted in 2014, excludes payment of moral damages from crimes occasioning blood money and creates inequality among victims. This inequality becomes more apparent in cases of mutual conflict; for instance, a victim of insult can claim moral damages, whereas a victim of battery and wounding, having endured bodily injury, psychological suffering and reputational effects, is often limited to blood money. Using a descriptive-analytical method and comparative approach, this article examines the status of moral damages in crimes occasioning blood money in Iranian and Kuwaiti law. The findings indicate that blood money, while serving a compensatory function, does not cover all moral and personal consequences of a crime; furthermore, Arsh and Hukumat - due to their linkage with the logic of blood money and the assessment of physical injury – are not independent mechanisms for compensating psychological suffering, reputational harm or social damage. The study of Kuwaiti law shows that blood money, as compensation for bodily injury and moral damage, can be distinguished from non-material suffering. Therefore, recognizing independent, serious, and provable moral damages, with criteria for judicial assessment and prevention of double compensation, provides a more just strategy for protecting victim.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Moral damages
  • Crimes occasioning blood money
  • Iranian law
  • Kuwaiti law
  • Judicial assessment
جلیلیان، حجت (۱۴۰۰). «ضوابط ناظر بر تعیین و تقویم خسارت معنوی در رویه قضایی؛ قسمت اول». ماهنامه دادرسی، پیاپی ۱۵۰.
جلیلیان، حجت (۱۴۰۱). «ضوابط ناظر بر تعیین و تقویم خسارت معنوی در رویه قضایی؛ قسمت پایانی». ماهنامه دادرسی، پیاپی ۱۵۱.
الحبشی، أمل عبدالمحسن (۲۰۲۲). «التعویض عن الضرر المعنوی: دراسة فقهیة مقارنة مع أحکام القانون الکویتی». مجلة الحقوق، جامعة الکویت، المجلد ۴۶، العدد ۱.
حومد، عبدالوهاب (۱۹۹۳). الوسیط فی شرح القانون الجزائی الکویتی. الکویت: مطبوعات جامعة الکویت؛ به نقل از: العیفان، مشاری خلیفة عبدالله (۲۰۲۲). «التنفیذ الجنائی فی القانون الکویتی». مجلة الحقوق، جامعة الکویت، المجلد ۴۶، العدد ۳.
خوئینی، غفور و آخوندی، فائزه (۱۴۰۴). «مطالبه خسارت معنوی ناشی از وقوع اشتباه در باروری‌های پزشکی با نگاهی به رویه قضایی». رویه قضایی، دوره ۱، شماره ۱.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا. ۱۶ جلد، زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
صالحی، حمیدرضا و دیگران (۱۳۹۹). «جبران خسارت معنوی ناشی از معالجات پزشکی در حقوق ایران و آمریکا». مجله حقوق پزشکی، دوره ۱۴، شماره ۵۳.
عبدالرؤوف، طارق عبدالرؤوف صالح رزق (۲۰۰۸). المسؤولیة المدنیة عن ضمان أذی النفس فی القانون المدنی الکویتی. الطبعة الأولی، القاهرة: دار النهضة العربیة؛ به نقل از: معهد الکویت للدراسات القضائیة والقانونیة. (۲۰۲۰). ضمان أذی النفس. الکویت: معهد الکویت للدراسات القضائیة والقانونیة.
العبدالله، حسین (۲۰۲۰). «محکمة التمییز: تقدیر الأضرار عن التعویض الأدبی یجب أن یراعی ألم المضرور لا زیادته». جریدة الجریدة الکویتیة، ۱۷ نوفمبر ۲۰۲۰.
العیفان، مشاری خلیفة عبدالله (۲۰۲۲). «التنفیذ الجنائی فی القانون الکویتی». مجلة الحقوق، جامعة الکویت، المجلد ۴۶، العدد ۳.
قاسمی، بهاره سادات (۱۴۰۳). «اثبات خسارات معنوی در حقوق موضوعه ایران؛ چالش‌ها و راهکارها». مطالعات حقوق، دوره جدید، شماره ۴۶.
کریمی، عباس؛ بادینی، حسن و جواهرکلام، محمدهادی (۱۴۰۱). «نگرشی انتقادی و تحلیلی بر تبصره ۲ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲؛ جمع دیه و خسارت». مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۵۲، شماره ۲.
محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال، جلد ۴، چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محمدی، پژمان؛ مرادپورشاد، امیر و مبین، حجت (۱۳۹۷). «تأثیر قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ بر امکان مطالبه خسارات معنوی و عدم نفع در نظام حقوقی ایران». پژوهش حقوق خصوصی، دوره ۷، شماره ۲۴.
معین، محمد (۱۳۸۱). فرهنگ فارسی معین. ۶ جلد، چاپ نوزدهم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
میرشکاری، عباس و آزادبخت، شبیر (۱۴۰۱). «قابلیت جبران خسارات مازاد بر دیه در پرتو رویه قضایی». نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره ۱، شماره ۲.
نجفی، محمدحسن بن باقر (۱۳۶۲). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد ۴۳، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نیک‌فرجام، زهره (۱۳۹۲). «جبران خسارت معنوی در فقه و حقوق». مبانی فقهی حقوق اسلامی، سال ۶، شماره ۱۱.
وحدتی شبیری، سید حسن (۱۳۹۰). «مبنا و قلمرو خسارت مازاد بر دیه». فقه و اصول، شماره ۸۷.
هدایتی محبوب، ابوالفضل و اسدی، محمدحسن (۱۳۹۸). «نقدی بر ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری». پژوهش حقوق خصوصی، دوره ۷، شماره ۲۶.
هویدا، روح‌پرور (۱۴۰۴). «رویکرد قانونی نحوه محاسبه و جبران خسارت معنوی در نظام حقوقی ایران». دهمین کنفرانس بین‌المللی فقه، حقوق، روان‌شناسی و علوم تربیتی در ایران و جهان اسلام.
محکمة التمییز الکویتیة، الدائرة المدنیة، الطعن رقم ۴۶۸ لسنة ۲۰۰۷، جلسة ۱۳/۵/۲۰۰۸.
دادنامه شماره ۸۶۳۵۴۵۹ مورخ ۲۹/۱۰/۱۴۰۰، شعبه چهارم دادگاه عمومی حقوقی شهرستان آمل.
الکویت، المرسوم بالقانون رقم ۶۷ لسنة ۱۹۸۰ بإصدار القانون المدنی.
قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲.
قانون تعزیرات 1375.
قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲.
قانون مسئولیت مدنی ایران ۱۳۳۹.
AL-Otaibi, Saleh Naser (2021). “The Legal Regulation of Blood Money in Civil Kuwaiti Law.” International Journal of Social Sciences and Humanities, Vol. 5, No. 1.