سیاست جنایی ایران و مصر در مقابله با بیوتروریسم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم

2 استاد گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم

3 استادیار حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم

10.22091/dclic.2025.14214.1122

چکیده

بیوتروریسم به‌عنوان جرمی سازمان‌یافته که سلامت عمومی را با هدف اخلال در امنیت ملی به خطر می‌اندازد، نیازمند سیاست جنایی کارآمد با محوریت کیفرگذاری بازدارنده و حمایت جرم‌شناختی از بزه‌دیدگان است. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکرد تطبیقی، کارکردهای کیفری (جرم‌انگاری، تعقیب، کیفر و اجرا) و سازوکارهای حمایتی از بزه‌دیدگان بیوتروریسم را در نظام‌های حقوقی ایران و مصر واکاوی می‌کند. داده‌ها از قوانین کیفری، آیین‌نامه‌های پدافند زیستی، اسناد سیاستی و گزارش‌های بزه‌دیده ‌شناسی ملی استخراج شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد ایران با بهره‌گیری از عنوان کیفری «افساد فی‌الارض» (ماده ۲۸۶ قانون مجازات اسلامی) برای تهدیدهای کلان و ماده ۶۸۸ (تهدید علیه بهداشت عمومی) برای موارد محدود، همراه با لایه‌های اجرایی پدافند غیرعامل و ایمنی زیستی، سیاست جنایی چندسطحیِ کیفری‌محور طراحی کرده است؛ حمایت از بزه‌دیدگان نیز از طریق دیه، صندوق تأمین خسارت‌های بدنی و خدمات بازتوانی وزارت بهداشت تأمین می‌شود. در مقابل مصر با گنجاندن عوامل زیستی ذیل «سلاح‌های غیرمتعارف» در قانون مقابله با تروریسم (ماده ۱ قانون ۹۴/۲۰۱۵)، کیفرهای سنگین حبس ابد و اعدام را حتی در مرحله آماده‌سازی اعمال می‌کند و حمایت از بزه‌دیدگان را از طریق «صندوق حمایت از خانواده‌های شهدا و مصدومان تروریسم» متمرکز و سریع‌الوصول ساخته است. مقایسه تطبیقی حاکی از آن است که کارآمدی سیاست جنایی در گرو پیوند کیفری‌حمایتی است: تقویت شاخص «گستره و وسعت» در عناوین کیفری شدید ایران، ارتقای ضمانت اجراهای ماده ۶۸۸، استانداردسازی آزمایشگاه‌های قانونی‌پزشکی، آموزش تخصصی قضات در بزه‌دیده‌شناسی زیستی و الگوبرداری مصر از پروتکل‌های مشترک ایران برای هماهنگی بین‌بخشی، می‌تواند چرخه «کیفرگذاری و اثبات قانونی و جبران خسارت» را کارآمد سازد. درنهایت، پیشنهاد می‌شود که دو کشور با تدوین پروتکل مشترک منطقه‌ای «کیفر و حمایت از بزه‌دیدگان بیوتروریسم» ذیل کنوانسیون سلاح‌های بیولوژیک، الگویی بومی ارائه دهند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Iranian and Egyptian Criminal Policy in Combating Bioterrorism

نویسندگان [English]

  • Mehdi Helali 1
  • Abul-Fath Khaleqi 2
  • Morteza Fathi 3
1 PhD Student in Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Iran, Qom
2 Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Iran, Qom
3 Assistant Professor of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
چکیده [English]

Bioterrorism, as an organized crime that endangers public health with the aim of disrupting national security, requires an efficient criminal policy centered on deterrent penalization and criminological support for victims. This study, using a descriptive-analytical method and a comparative approach, examines the penal functions (criminalization, prosecution, punishment and enforcement) and mechanisms for supporting victims of bioterrorism in the legal systems of Iran and Egypt. Data are extracted from criminal laws, biodefense regulations, policy documents and national victimology reports. Findings show that Iran has designed a multi-layered, penal-oriented criminal policy, utilizing the criminal title of “corruption on earth” (Article 286 of the Islamic Penal Code) for major threats and Article 688 (threat against public health) for limited cases, along with executive layers of passive defense and biosafety; victim support is also provided through blood money, a bodily injury fund and rehabilitation services of the Ministry of Health. In contrast, Egypt, by including biological agents under the heading of “unconventional weapons” in the Counter-Terrorism Act (Article 1 of the Act 94/2015), imposes severe penalties of life imprisonment and death penalty even at the preparatory stage and has centralized and quickly provided support to victims through the “Support Fund for Families of Martyrs and the Injured of Terrorism”. A comparative comparison indicates that the effectiveness of criminal policy depends on the penal-support link: strengthening the “scope and breadth” index in Iran’s severe criminal titles, improving the sanctions of Article 688, standardizing forensic-medical laboratories, specialized training of judges in biological victimology and Egypt’s modeling of Iran’s joint protocols for interdepartmental coordination can make the cycle of “penalization, legal proof, compensation” more efficient. Finally, it is suggested that the two countries provide a local model by codifying a joint regional protocol on "Punishment and Protection of Victims of Bioterrorism" under the Biological Weapons Convention.

کلیدواژه‌ها [English]

  • bioterrorism
  • criminal policy
  • biosafety
  • bioterrorism victims
  • victimology
  • Iran
  • Egypt
پورداشت‌گرندان، رضا (۱۳۹۵). دایرة‌المعارف بیوتروریسم و عوامل بیوتروریستی. تهران: انتشارات کتابخانه مجازی یک کتاب.
پیوندی، غلامرضا (۱۴۰۱). سیاست‌گذاری مجازات: مبانی، اصول، معیارها و چالش‌ها. تهران: انتشارات فقه و اصول، حاکمیت قانون.
حاتمی، حسین (۱۳۸۹). «مروری بر بیوتروریسم و دفاع زیستی». فصلنامه مطالعات پلیس بین‌الملل، دوره ۲، شماره ۱.   
دریایا، محمد (۱۳۹۴). بیوتروریسم در غرب. تهران: نشر آرمان رشد.
سالاری‌فر، ابوذَر، میر خلیلی، سید محمود و موسوی‌مجاب، سید دُرّید (۱۳۹۷). «تحلیل مبانی قرآنیِ جرم‌انگاریِ جرائم محیط‌زیستی». مطالعات قرآنی، دوره ۹، شماره ۳۶.  
شیشه‌چی‌ها، مصطفی (۱۳۹۲). «کنوانسیون منع سلاح‌های زیستی و پژوهش دوکاربردی در حوزه زیست». ماهنامه رویدادها و تحلیل‌ها، دوره ۷، شماره ۲۷۲.  
فرغلی، مایسة (2023). «برامج تقدیر خطر السلامة البیولوجیة فی مواجهة الإرهاب البیولوجی». المجلة العلمیة المصریة للخدمة الاجتماعیة، المجلد الأول، العدد الأول.
فروغی، فضل‌الله، صادقی، محمدهادی و زارعی کردشولی، سیامک (۱۴۰۲). «الزامات توصیف تقنینی–کیفری در حوزه بیوتروریسم کشاورزی». فصلنامه مطالعات حقوقی، دوره ۱۴، شماره ۳.  
فصیحی، فاطمه (۱۴۰۲). «مطالعه تطبیقی تدابیر مقابله با بیوتروریسم با تأکید بر پیامدهای بیماری کرونا». مجموعه مقالات هشتمین کنفرانس بین‌المللی و ملی مدیریت، حسابداری و حقوق.
عادل علی، السید محمد (2019). «حمایة البیئة حال استخدام أسلحة الدمار الشامل: دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی والقانون الدولی العام». مجلة البحوث الفقهیة والقانونیة.
عبدالله‌یار، سعید و دیگران (1404). «گستره حمایتی مقررات کیفری ایران و مصر در حالت ضرورت». آموزه‌های حقوق کیفری کشورهای اسلامی، دوره ۲، شماره ۲.
عبدالحمید، مروة رمضان (2024). «الحمایة الدولیة للبیئة من التلوث البیولوجی». مجلة کلیة الحقوق جامعة دمیاط.
کاظمی، عباس و اسکندریان، حسن (۱۳۹۲). «الزامات تقنینی دولت‌ها در پروتکل کارتاهنا و میزان انطباق ایران». فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۱۶، شماره ۴۴.
گودرزی، زهرا (۱۴۰۲). بیوتروریسم و تأثیر آن بر امنیت شهروندان جمهوری اسلامی ایران. پیشنهاده کارشناسی ارشد، دانشگاه آیت‌الله‌العظمی بروجردی ‌(ره)، دانشکده علوم انسانی.
مجودی، مجید، علیزاده، غلامرضا و ابراهیمیان، مهدی (۱۳۹۸). «بیوتروریسم و سلاح‌های زیستی از گذشته تا امروز: مرور کلاسیک». فصلنامه مطالعات جنگ، دوره ۱، شماره ۳.   
مطلقی، افشین، کاویانی‌راد، مراد و نجفی، سجاد (۱۳۹۴). «رابطه امنیت محیط‌زیست و امنیت ملی: مطالعه موردی بیوتروریسم». فصلنامه مجلس و راهبرد، دوره ۷، شماره ۸۳.  
موسوی، سید علی‌اکبر، غلامحسین، مسعود و راعی، مسعود (۱۴۰۰). «رویکردی تحلیلی به بیوتروریسم در اسناد بین‌المللی و قوانین داخلی». دوفصلنامهٔ علمیِ حقوق تطبیقی، دوره 8، شماره ۱.  
موسی، عبد السلام أحمد (2025). «تأثیر تطور الإرهاب البیولوجی على الأمن القومی». دراسات استراتیجیة، القسم الأول، السنة الثالثة، العدد السادس.
ناظم، علی (۱۴۰۱). تحلیل جرم‌شناختی پدیدهٔ بیوتروریسم. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، دانشکده حقوق و الهیات.
وجدی عبدالفتاح، محمد أحمد (2023). «أخلاقیات البیولوجیا التخلیقیة فی ظل تطبیقات خلیة صناعیة …». مجلة کلیة الآداب – جامعة المنوفیة.
هاشمی، رامین (۱۳۹۸). سیاست کیفری ایران در قبال بیوتروریسم. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران.
یَدَک، محمد (2022). «المسئولیة المدنیة عن أضرار الإرهاب البیولوجی: دراسة مقارنة». مجلة البحوث الفقهیة والقانونیة، السنة الرابع والثلاثون، العدد السابع والثلاثون.
Adel, Amany et. al. (2023). “A Cross-Sectional Survey for the Assessment of Biosecurity Measures in Small-Scale Duck Farms in Qalyoubia, Egypt: Comprehensive Evaluation and Procedural Recommendations”. Veterinary World 16, No. 3.
El Sayes et. al. (2022). “Insights into Genetic Characteristics and Virological Features of Endemic Avian Influenza A (H9N2) Viruses in Egypt from 2017–2021”. Viruses 14, No. 7.
El-Shesheny, et. al. (2021). “H5 Influenza Viruses in Egypt”. Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine 11, No. 6.
El Taweel, Ahmed, et. al. (2025). “Newcastle Disease Virus in Egyptian Domestic Poultry, 2019–2021: Molecular Characterization, Phylogenetic Analysis, and Coinfection with Avian Influenza A Virus”. Heliyon.
Salaheldin, Ahmed H, et. al. (2022). “Highly Pathogenic Avian Influenza A(H5N1) Virus Clade 2.3.4.4b in Wild Birds and Live Bird Markets, Egypt”. Pathogens 12, No. 1.
Soliman, Essam S. and Mona S. Abdallah (2020). “Assessment of Biosecurity Measures in Broiler’s Farms in the Suez Canal Area - Egypt Using a Seasonal Prevalence of Salmonellosis”. Veterinary World 13, No. 4.