زیست‌قدرتِ کنترل پزشکیِ بزهکاران؛ نقد چند مقرره در سیاست جنایی ایران، عربستان، مصر، امارات و اردن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار حقوق کیفری و جرم‌شناسی در پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت)، ایران، تهران،

10.22091/dclic.2026.15748.1169

چکیده

پس از افول عصر اِعمال قدرت سیاسی بر بدن مردانِ کار و اُبژگی آماج‌گونِ بدن در پیشگاه ارباب قدرت، دورۀ چیرگی بر تنِ آدمی به‌مثابه قدرت انضباط‌‌بخشِ کیفری با توجیهات کنترل سلامت و درمان مجرمان، فروغ یافت شد و روان کژروان و بزهکاران نیز به بخشی از معادله قدرت از حقوق اساسی به حقوق کیفری بسط یافت. تحول گونه‌‌های حکومت بر تن و روان زندانیان، خشونت نرمِ مورد توسل سیاست جناییِ اقتدارگراست که ویترین موجهی از رعایت حقوق بشر را پوشش کنترل پزشکیِ فوج‌های محکومان کیفری قرار داده و نه تنها مجرمان، بلکه علوم مطالعۀ مجرمان – از جمله سیاست‌گذاری سلامت و سیاست‌گذاری جنایی – را ابزار ایدئولوژیِ نظم کیفریِ کم‌بهره از عدالت کیفری نموده است. این مقاله به روش کیفی و در بافت تحلیل انتقادیِ گفتمان حقوقی، بر مدار بسط نقد فوکویی به انضباط‌گری کیفری، برخی مقررات کیفری و پیراکیفری ایران را با نگاهی تطبیقی به برخی کشورهای اسلامی (از جمله مصر، عربستان سعودی، اردن و امارات متحده عربی) به‌مثابه اَشکال سوءکاربست سیاست جنایی تقنینی برای هژمونی قدرت بر روانِ محکومانِ تنی (زندانیان) نقد می‌کند. اصلاح برخی مقررات کیفری ایران با توجه به تجارب تطبیقی، جهت پیشگیری از انحراف اهداف شریف پزشکی در مقاصد سیاست کیفریِ ناهمسو با اهداف و آرمان‌های حقوق کیفری، ضروری و موضوع مقاله حاضر است. مقاله نشان می‌دهد مقررات و عرف‌های کیفریِ معاینات دوره‌ای و غربالگری‌های پزشکی در سیاست جنایی تقنینی و قضایی ایران، در قیاس با برخی نظام‌های حقوقی کشورهای اسلامی منتخب، فاقد تضمین حقوقیِ منع ابزارانگاری در جمع‌آوری داده‌های زیستی و روانی...

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Biopower in Medical Control of Offenders; Critics on Several Regulations in Criminal Policy of Iran, Saudi Arabia, Egypt, UAE and Jordan

نویسنده [English]

  • Mehdi Khaghani Esfahani
Assistant Professor of Criminal Law and Criminology at the Institute for Research and Development of Humanities (SAMT), Iran, Tehran
چکیده [English]

After the decline of the era of exercising political power over the bodies of working men and the objectification of the body in the eyes of the powerful, the era of domination over the human body as a disciplinary power for punishment, with justifications for controlling the health and treating criminals, began, and the mentally ill and delinquents were also expanded into part of the power equation from fundamental rights to criminal rights. The evolution of the forms of government over the bodies and minds of prisoners is the soft violence resorted to by authoritarian criminal policy, which has transformed the legitimate showcase of respect for human rights into a cover for medical control of hordes of criminal convicts, and has made not only criminals, but also the sciences of studying criminals - including health policymaking and criminal policymaking - into tools of the ideology of a penal order that benefits little from criminal justice. This article, using a qualitative method and in the context of critical analysis of legal discourse, based on the expansion of Foucault's critique of criminal discipline, criticizes some criminal and paracriminal regulations of Iran with a comparative look at some Islamic countries (including Egypt, Saudi Arabia, Jordan, and the United Arab Emirates) as forms of misuse of legislative criminal policy for the hegemony of power over the psyche of physically convicted persons (prisoners). t is necessary to amend some Iranian penal regulations based on comparative experiences to prevent the diversion of noble medical goals into penal policy objectives that are inconsistent with the goals and ideals of criminal law, and this is the subject of this article. The article shows that the penal regulations and customs of periodic examinations and medical screenings in Iran's legislative and judicial criminal policy, in comparison with the laws of selected Islamic countries, lack legal guarantees to prohibit instrumentalization in collecting biological and psychological data in the process of assessing the dangerousness of convicts. The lack of clear rules on data confidentiality, informed consent, and limits on the use of medical information also creates the risk that health data will be used against the individual in judicial proceedings, which conflicts with fundamental principles of medical ethics and is part of the larger challenge of the political economy of treatment in prison.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Criminal Policy
  • Medicalization of Punishment
  • Knowledge-power
  • Control-oriented Treatment
  • Medical Authoritarianism
احسان‌پور، سیدرضا (1397). جرم‌زدایی مصرف مواد مخدر آرام؛ با مطالعهٔ تطبیقی در حقوق جزای هلند و ایالات متحده. چاپ اول، تهران: انتشارات حقوقی با همکاری مرکز تحقیقات اخلاق و حقوقی پزشکی.
ارل، رود (1397). افق‌های نوین در جرم‌شناسی؛ جرم‌شناسی محکومان. ترجمه: فرهاد شاهیده، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
اسکات، دیوید و فلین، نیک (1399). بایسته‌های زندان و مجازات. ترجمه: محمد متین‌پارسا و مهرداد رهنورد واقف، تهران: انتشارات مجد.
انجمن روانپزشکی آمریکا (1393). آسیب‌شناسی روانی بر اساس .DSM-5 [به کوشش مهدی گنجی]. جلد ۲، چاپ چهارم، تهران: انتشارات ساوالان.
باتلر، جودیت (1۴00). زیست روانی قدرت؛ نظریه‌هایی درباره انقیاد. ترجمه: پرویز شریفی درآمدی و لیلا طورانی، تهران: نشر گام نو.
باقری، حسین و حیدری، آرش (۱۴۰۰). «فهم روابط غیررسمی در بستر زندان». فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دوره 17، شماره ۶۳.
بخشی‌پور، ابوالفضل؛ نیکنام شاهرک ولی و جاجرمی، محمود (1399). «مقایسه کارآمدی واقعیت‌درمانی گروهی با گروه‌درمانی شخص‌محور بر هوش هیجانی و معناداری زندگی زندانیان». فصلنامه پژوهش‌های روان‌شناسی بالینی و مشاوره، دوره 10، شماره 2.
پِرَت، جان (1398). تضاد در مجازات؛ تبیینی درباره افراط‌گرایی کیفری در کشورهای انگلیسی‌زبان و استثناگرایی کیفری در کشورهای شمال اروپا. ترجمه: هانیه هژبرالساداتی، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
پیرورام، محمد و عظیم‌زاده، شادی (۱۴۰۰). «سیاست کیفری ایران در برابر تجویز القایی دارو». مجله پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، دوره 9، شماره 18.
توحیدی، طاهر و آشوری، محمد (۱۴۰۰). «مکانیسم قدرت و تأثیر آن بر مجازات تابعان». فصلنامه پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، دوره 9، شماره 18.
الجبور، جهاد فهد سالم (201۶). ضمانات حقوق السجناء فی القانون الأردنی فی ضوء المعاییر الدولیة. بی‌نا.
جوان‌جعفری بجنوردی، عبدالرضا و ساداتی، سید محمدجواد (139۴). «مفهوم قدرت در جامعه‌شناسی کیفری». فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره 3، شماره 11.
خاقانی اصفهانی، مهدی (۱۴۰۲). «نقد هم‌آیندیِ اقتدارگرایی پزشکی و امنیت‌گرایی کیفری در سیاست‌گذاری سلامت». فصلنامه حقوق پزشکی، دوره 17، شماره 58.
خاقانی اصفهانی، مهدی (۱۴۰۴). اقتدارگرایی پزشکی و امنیت‌گرایی کیفری در سیاست جنایی ایران. تهران: انتشارات سمت.
رایجیان اصلی، مهرداد (۱۴۰۱). کلّیات جرم‌شناسی: محتوا و تحول؛ از دیروز تا امروز. چاپ اول، تهران: نشر نگاه معاصر.
رضوانی، سودابه (1391). مدیریت انسان‌مدار ریسک جرم. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
ره‌نورد واقف، مهرداد؛ موسوی مجاب، سید درید و فرجیها، محمد (1402). «مصونیت‌یابی در زندان از طریق توسل به خشونت؛ پیش‌فرض‌های فرهنگی». مجله حقوقی دادگستری، دوره 87، شماره 124.
سماواتی پیروز، امیر (۱۴۰۲). «حقوق بیماران در قبال جرائم مرتبط با تجهیزات پزشکی؛ از فراموشی نظری تا سیاست کیفری سرگردان». چکیده مقالات دومین کنگره بین‌المللی حقوق سلامت، تهران: نشر حقوقی.
شیری، عباس (1397). «مکتب جرم‌شناسی انتقادی محکومان». در دانشنامه جرم‌شناسی محکومان [به کوشش عباس شیری]. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
صالحی، علیرضا؛ ذکائی، محمدسعید و اخلاصی، ابراهیم (1398). «اقتدار پزشکی؛ از خشونت تا دگرفهمی؛ مطالعه‌ای قوم‌نگارانه در شهر تهران». فصلنامه علوم اجتماعی، دوره 2۶، شماره 8۵.
غلامپور، مهدی (1۴01). «مسئله‌مندی حق بر سلامت جسمانی زندانیان؟ تحلیل انتقادی گفتمان مقام‌های عدالت کیفری ایران». فصلنامه مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دوره ۵2، شماره 1.
فروزش‌فرد، محمد و همتی، احمد (1393). «بررسی توزیع علل شکایت بیماران از پزشکان و آرای صادره در پرونده‌های سازمان نظام پزشکی شهرستان سمنان در یک دوره ده‌ساله (1390-1380)». مجله سازمان نظام پزشکی جمهوری اسلامی ایران، دوره 32، شماره ۴.
فوکو، میشل (1392). مراقبت و تنبیه (تولد زندان). ترجمه: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
گارلند، دیوید (۱۳۹۵). مجازات و جامعه. ترجمه: نبی‌اله غلامی، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
گارلند، دیوید (1399). «چشم‌اندازهایی جامعه‌شناختی در مورد مجازات»، در موسوی مجاب، سید درید و مهذّب، مریم [مترجمان]، جستارهایی در جامعه‌شناسی کیفری. تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
المرکز الوطنی لحقوق الإنسان (202۵). ملخص التقریر السنوی الحادی والعشرین لحالة حقوق الإنسان فی المملکة الأردنیة الهاشمیة لعام 2024، عمّان: المرکز الوطنی لحقوق الإنسان.
منّا لحقوق الإنسان ومرکز مناصرة معتقلی الإمارات (26 یونیو 2026). تقریر مشترک عن تنفیذ دولة الإمارات العربیة المتحدة لاتفاقیة الأمم المتحدة لمناهضة التعذیب وغیره من ضروب المعاملة أو العقوبة القاسیة أو اللاإنسانیة أو المهینة.
منظمة العفو الدولیة (2022، 25 تشرین الأول/أکتوبر). الإمارات العربیة المتحدة: سجناء الرأی محتجزون والمهاجرون مستهدفون عنصریاً: تقدیم إلی الاستعراض الدوری الشامل للأمم المتحدة، منظمة العفو الدولیة.
هیومن رایتس ووتش. (2023). التقریر العالمی 2023، الإمارات العربیة المتحدة.
والش، آنتونی و بیور، کوین ام (139۶). جرم‌شناسی زیستی - اجتماعی؛ جهت‌گیری‌های نوین در نظریات و مطالعات. ترجمه: مریم مهذّب، چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
ودادهیر، ابوعلی (1387). سخنرانی با عنوان «حرفه پزشکی و بازی پزشکی شدن» در نشست علمی در مورخ 8/11/1387 گروه جامعه‌شناسی پزشکی انجمن علمی جامعه‌شناسی ایران در دانشکده طب سنتی دانشگاه علوم پزشکی تهران. گزارش نشست.
ودادهیر، ابوعلی و همکاران (139۴). «داغ ننگ‌سازی و پزشکی شدن مسائل روانی: مطالعه‌ای برساخت‌گرایانه دربارهٔ مسئلهٔ افسردگی در شهر تبریز». فصلنامه بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره ۶، شماره 1.
Cairo Institute for Human Rights Studies. (2024, September 12). Saudi Arabia: Rights Groups Warn of Rise in Executions and Violations in Tabuk Prison.
Cao, M., Esposito, M., & Lee, H. (2025). “The U.S. Criminal Legal System and Population Health”. Current Epidemiology Reports, 12, 5.
Dyett, J. (2025). “Taking Off the Mask: Examining the Biopolitics of Care Amongst Criminalized Women with Substance Use Histories”. Social Sciences, 14 (3), 122.
Egyptian Commission for Rights and Freedoms. (2026, April 17). Medical Release: A Violated Right! On Medical Negligence in Egyptian Prisons, 2024–2025.
Foucault, M. “The History of Sexuality, I and id., the Subjuct and Power”; in: H. L. Dreyfus and P. Rabinow, Michel Foucault: Beyond Structuralism and Hermeneutics (2nd Ed, Chicago, 1983). 206-208.
Hudson, B. S. (2025). “Material Pathologies: Caring for Personality Disorder in Prison”. History of the Human Sciences, 38 (2), 98-123.
Human Rights Watch. (2016, September 28). “We are in Tombs”: Abuses in Egypt’s Scorpion prison.
McMahon, M. (1990). “NET WIDENING Vagaries in the Use of a Concept”. The British Journal of Criminoloy, Vol. 30, No. 2, pp. 121-149.
Sklansky, D. A. (2021). A Pattern of Violence: How the Law Classifies Crimes and What It Means fo Justice. Belknap Press of Harvard University Press.
U.S. Department of State. (2025). 2024 Country Reports on Human Rights Practices: Jordan – Section on Life, Liberty, and Security of Person. U.S. Department of State. Retrieved from https://2021-2025.state.gov/reports/2023-country-reports-on-human-rights-practices/jordan/
World Justice Project. (n.d.). Custody and Health Conditions in MENA Prisons: Double Jeopardy.