موانع ثبوت قصاص و ماهیت آن‌ها در حقوق کیفری ایران و فقه مذاهب خمسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوقِ دانشکده علوم انسانیِ دانشگاه ایلام، ایران، ایلام

2 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسیِ دانشکده‌ حقوق دانشگاه قم، ایران، قم

10.22091/dclic.2025.14106.1118

چکیده

موانع ثبوت قصاص، موجباتی هستند که مانع پیدایش قصاص می‌شوند و لذا جنایات عمدی که اصولاً مستوجب قصاص است، در صورت وجود یکی از این موانع، تعزیری خواهند بود. در نوشتار حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و از رهگذر مقارنه حقوق کیفری ایران با فقه مذاهب خمسه، موانع ثبوت قصاص و ماهیت آن‌ها بررسی شده است. این موانع با موانع مسئولیت کیفری قابل‌جمع هستند، زیرا برخلاف موانع مسئولیت کیفری که عدم مجازات مرتکب به دلیل فقدان مسئولیت در اوست و ارتباطی با بحث خاصِ قصاص ندارد، موانع ثبوت قصاص موجباتی هستند که با وجود مسئولیت کیفری، تنها موجب عدم ایجاد و استقرار قصاص می‌شوند. این موانع موجباتی عینی هستند که بدون توجه به وضعیت روانی مرتکب، مانع ایجاد قصاص می‌شوند و لذا علم و جهل مرتکب به وجود آن‌ها، تأثیری در این امر نخواهد داشت. افزون بر این، برخلاف موجبات سقوط به‌عنوان عوامل پسینی که قصاص را پس از پیدایش آن ساقط می‌سازند، موانع ثبوت قصاص به‌عنوان عوامل پیشینی مانع ایجاد قصاص می‌شوند. ضمن اینکه موانع ثبوت قصاص از موانع اجرای آن متفاوت است، چراکه در موانع اجرای قصاص با وجود پیدایش قصاص و عدم سقوط آن، اجرای قصاص برای همیشه و یا مدتی معلوم یا نامعلوم ممکن نیست و لذا می‌توان موانع ثبوت قصاص را با موانع اجرای آن قابل‌جمع دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Obstacles to the Creation of Retaliation and their Nature in Iranian Criminal Law and the Jurisprudence of the Five Schools of Thought

نویسندگان [English]

  • Abbas Mohammadkhani 1
  • Amir E'temadi 2
1 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Ilam University, Iran, Ilam
2 Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Qom, Iran, Qom
چکیده [English]

Obstacles to the creation of retaliation are factors that prevent the creation of retaliation, and therefore, intentional felonies which in principle require retaliation, will be Ta’eziri if if one of these obstacles exists. In this article, using a descriptive-analytical method and by comparing Iranian criminal law with the jurisprudence of the five schools of thought, the obstacles to the creation of retaliation and their nature have been examined. These obstacles can be combined with the obstacles to criminal liability, because unlike the obstacles to criminal liability, which the non-punishment of the perpetrator due to her lack of responsibility and have no connection to the specific issue of retaliation, the obstacles to the creation of retaliation are factors that, despite criminal liability, only prevent the creation and establishment of retaliation. These obstacles are objective factors that hinder the creation of retaliation, regardless of the mental state of the perpetrator, and therefore the perpetrator's knowledge and ignorance of their existence will not have an effect on this matter. Furthermore, unlike the causes of lapse, as posterior factors that abolish retaliation after its creation, obstacles to the creation of retaliation, as anterior factors, prevent the creation of retaliation. In addition, obstacles to the creation of retaliation are different from obstacles to its implementation, because in the obstacles to the implementation of retaliation, despite the creation of retaliation and its failure to lapse, the implementation of retaliation is not possible forever or for a certain or uncertain period of time, and therefore, the obstacles to the creation of retaliation can be combined with the obstacles to its implementation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Intentional Felonies
  • Retaliation
  • Criminal Liability
  • Obstacles to Creation
  • Causes of Lapse
آقایی‌نیا، حسین (1399). جرائم علیه تمامیت جسمانی اشخاص. چاپ هجدهم، تهران: انتشارات میزان.
ابن حزم اندلسی، علی بن احمد بن سعید (1424ق). المحلی بالآثار. چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن قدامه، ابو محمد عبدالله (بی‌تا). المغنی. بیروت: دارالکتاب العربی.
اعتمادی، امیر (1403). حقوق کیفری اختصاصی: جرائم علیه تمامیت جسمانی اشخاص. چاپ اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
الشافعی، الإمام (1403ق). الام. بیروت: دارالفکر.
المغربی، محمد بن عبدالرحمن (1416ق). مواهب الجلیل. بیروت: دارالکتب العلمیه.
انصاری، زکریا بن محمد و سنیکی، زین الدّین ابویحیی (1422ق). اسنی المطالب شرح روض الطالب. جلد 18، الطبعة الأولی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
پوربافرانی، حسن (1392). جرائم علیه اشخاص: صدمات جسمانی. چاپ دوم، تهران: انتشارات جنگل.
پژوهشگاه قوه قضائیه (1395). مجموعه آرای قضایی دیوان عالی کشور (کیفری)، سال 1392. چاپ اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
حرّ عاملی، محمد بن حسن (1414ق). وسائل الشیعه. جلد ۱۶ و 29، قم: مؤسسه آل البیت(ع) لالحیاء التراث.
حلبی، ابوالصلاح (1403ق). الکافی فی الفقه. تحقیق از رضا استادی، اصفهان: مکتبه امیرالمؤمنین(ع).
خمینی، روح الله (بی۲تا). تحریر الوسیله. جلد 2، الطبعه الثانیه، نجف: دار الکتب العلمیه.
خن، مصطفی؛ بغا، مصطفی و شربجی، علی (بی‌تا). درر الحکم شرح غرر الاحکام. بی‌جا، بی‌نا.
خویی، ابوالقاسم (1396). مبانی تکمله المنهاج. جلد 2، الطبعه الثانیه، قم: المطبعه العلمیه.
خویی، ابوالقاسم (1422ق). مصباح الاصول. جلد 2، قم: مؤسسه  احیاء آثار الامام الخوئی.
زحیلی، وهبه (1423ق). الفقه المالکی المیسّر. جلد 2، بیروت: دارالکلم الطیب، الطبعة الثانیة.
شهید ثانی، (بی‌تا). شرح اللمعه. جلد 10، تحقیق از سید محمد کلانتر، بی‌جا، بی‌نا.
شهید ثانی (1416ق). مسالک الافهام. جلد 15، قم: مؤسسه  معارف الاسلامیه.
صادقی، محمد هادی (1393). جرائم علیه اشخاص. چاپ بیستم، تهران: انتشارات میزان.
علامه حلی، جمال الدّین احمد بن محمد بن فهد (1429ق). المهذّب البارع فی شرح المختصر النافع. جلد 5، چاپ دوم، مؤسسه النشر الأسلامی.
کلبی قرناطی، ابوالقاسم (بی‌تا). القوانین الفقهیه. بیروت: دارالکتب العلمیه.
محقق حلی (1409ق). شرایع الاسلام. جلد 4، تحقیق از سید صادق شیرازی، چاپ دوم، تهران: انتشارات استقلال.
محمدخانی، عباس (1402). «پژوهشی تازه پیرامون موانع اجرای قصاص». مجلهٔ پژوهش حقوق کیفری، شماره 43.
مرادی، حسن (1396). جرائم علیه اشخاص. جنایات، تهران: انتشارات میزان.
مقدسی، محمد بن احمد بن قدامه (بی‌تا). الشرح الکبیر. جلد 9، بیروت: دار الکتب العربی.
میرمحمد صادقی، حسین (1399). جرائم علیه اشخاص. چاپ بیست‌ونهم، تهران: انتشارات میزان.
نجفی، محمدحسن (1367). جواهر الکلام. جلد 42 و ۴۳، تحقیق شیخ محمود قوچانی، الطبعه الثالثه، بی‌جا، المکتبه الاسلامیه.
نفراوی، مالک (بی‌تا). الفواکه الدوانی علی الرساله ابی ابن زید. قاهره: المکتبه التجاری الکبری.
دستورالعمل چگونگی تشخیص رشد و کمال عقلِ افراد بالغ کمتر از هجده سال تمام شمسی 1402.