تعارض شهادات در امور کیفری؛ مطالعه‌ای تطبیقی در فقه، حقوق ایران و برخی کشورهای اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوق دانشگاه قم، ایران، قم

2 دکتر در فقه و حقوق اسلامی از دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، ایران، تهران

3 دانشجوی دکترای حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق دانشگاه قم، ایران، قم

10.22091/dclic.2025.12905.1081

چکیده

اختلاف میان شهادات به‌عنوان قسمی از تعارضات درونی میان ادله اثبات دعوا به شمار می‌رود که صدور رأی را برای محاکم به‌ویژه در امور کیفری با دشواری روبه‌رو می‌سازد. بحث از تعارض شهادات در خصوص دعاوی کیفری، برخلاف دعاوی حقوقی، کمتر در آثار فقهی و حقوقی دیده می‌شود؛ ازاین‌رو بررسی آن در فقه و حقوق کشورهای اسلامی از اهمیت برخوردار است. در این راستا پژوهش پیشِ‌رو با شیوه توصیفی‌تحلیلی و با رویکرد تطبیقی به بررسی حکم تعارض شهادات در امور کیفری در فقه امامیه، اهل سنت، حقوق ایران و دیگر کشورهای اسلامی پرداخته است. مطابق یافته‌های پژوهش، دیدگاه فقهای امامیه و اهل سنت با وجود اختلاف در برخی جزئیات، در کلیات نزدیک به یکدیگر است و بر این اساس ابتدا راهکار جمع و سپس تساقط پذیرفته شده است. راهکار ترجیح که در تعارض بیّنات در فقه شیعه و سنّی مطرح است، در امور کیفری مورد توجه واقع نشده است. در حقوق ایران و کشورهای اسلامی نیز عمدتاً دو راهکار یاد شده در موارد اختلاف و تعارض شهادات برگزیده شده است؛ در این میان برخی همچون یمن به متابعت از فقه با پرداختن به تفاصیل اقدام به قانون‌گذاری کرده‌اند و برخی همچون لیبی بدون قانون‌گذاری مشخص، راهکار را در پیروی ازنظر مشهور از آسان‌ترین مذاهب عنوان نموده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Conflict of Testimony in Criminal Law; A Comparative Study in Jurisprudence, Iranian Law and Some Islamic Countries

نویسندگان [English]

  • Morteza Fathi 1
  • Ali Dadkhah 2
  • Ensieh Salimi 3
1 Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Qom University, Iran, Qom
2 PhD in Islamic Jurisprudence and Law from the Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Iran, Tehran
3 PhD Student in Criminal Law and Criminolog, Faculty of Law. Qom University, Iran, Qom
چکیده [English]

Conflict of testimonies is considered as a kind of internal conflict between the evidence which makes it difficult for the courts to issue a judgement, especially in criminal matters. The discussion of the Conflict of testimonies regarding criminal cases, unlike civil cases, is less seen in jurisprudential and legal works, and therefore, its examination in the jurisprudence and law of Islamic countries is important. In this regard, the present study, using a descriptive-analytical method and a comparative approach, has examined the ruling on conflicting testimonies in criminal matters in Imamiyah and Sunni jurisprudence and the law of Iran and other Islamic countries. According to the findings of the study, the views of Imamiyah and Sunni jurists, despite differences in some details, are close to each other in general terms, and accordingly, first the solution of consolidation and then the lapse has been accepted. The solution of preference, which is considered in the conflict of evidence in Shia and Sunni jurisprudence, has not been considered in criminal matters. In the laws of Iran and Islamic countries, the two aforementioned approaches have been mainly chosen in cases of disagreement and conflict of testimony; among them, some, such as Yemen, have legislated in accordance with jurisprudence by addressing the details, and some, such as Libya, have stated that the solution is to follow the popular opinion of the easiest of the sects without specific legislation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • testimony
  • evidence
  • conflict
  • Iranian law
  • Imamiyah jurisprudence
  • Sunni jurisprudence
  • laws of Muslim countries
قرآن کریم
ابن ادریس، منصور بن احمد (1410 ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چاپ دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن الهمام، کمال‌الدین (بی‌تا). فتح القدیر، بی‌جا: دارالفکر.
ابن حزم، ابومحمد (بی‌تا). المحلی بالآثار، بیروت: دارالفکر.
ابن عابدین، محمدامین بن عمر (1412 ق). رد المختار علی الدر المختار، چاپ دوم، بیروت: دارالفکر.
ابن فارس، ابوالحسین (1399 ق). معجم مقاییس اللغه، بی‌جا: دار الفکر.
ابن فرحون، ابراهیم بن علی (1406 ق). تبصرة الحکام فی أصول الأقضیة و مناهج الأحکام، مصر: مکتبة الکلی‌ات الأزهریه.
ابن قیم، محمد بن ابی بکر (بی‌تا). الطرق الحکمیه، بیروت: دارالبیان.
ابن مفلح، برهان الدین (1418 ق). المبدع فی شرح المقنع، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلیمه.
آخوند خراسانی، محمدکاظم (بی‌تا). کفایه الاصول، قم: مؤسسه آل‌البیتg.
انصاری کنوی (بی‌تا). فواتح الرحموت بشرح المسلم الثبوت، بیروت: دارالکتب العلمیه.
انصاری، مرتضی (1419ق). فرائد الاصول، قم: مجمع‌الفکرالاسلامی
بخاری، علاءالدین (بی‌تا). کشف‌الاسرار شرح أصول البزدوی، بی‌جا: دارالکتب الاسلامی.
بهوتی، حسن بن ادریس (1982م). کشاف القناع عن متن الاقناع، بیروت: دارالکتب العلمیه.
تبریزی، جواد (بی‌تا). أسس القضاء و الشهاده، قم: دفتر آیت‌الله تبریزی.
حجاوی، موسی بن احمد (بی‌تا). الاقناع فی فقه الامام احمد بن حنبل، بیروت: دار المعرفه.
حسونه، بدریه عبد المنعم (1420ق). شرح قانون الاثبات الاسلامی السودانی و تطبیقاته القضاییه، ریاض: أکادیمیه نایف العربیه للعلوم الأمنیه.
خمینی، سید روح‌الله (بی‌تا). تحریرالوسیله، چاپ دوم، قم: دارالعلم.
خویی، سید ابوالقاسم (1422ق). مبانی تکملة المنهاج، چاپ اول، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوییw.
خویی، سید ابوالقاسم (1422ق). مصباح الاصول، چاپ اول، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوییw.
دسوقی، محمد بن احمد (بی‌تا). حاشیه الدسوقی الی الشرح الکبیر، بی‌جا: دارالفکر
رملی، شمس‌الدین محمد (1404ق). نهایه المحتاج الی شرح المنهاج، بیروت: دارالفکر.
زحیلی، محمد مصطفی (1427 ق). الوجیز فی أصول الفقه الإسلامی، چاپ دوم، دمشق: دارالخیر.
زحیلی، وهبه (بی‌تا). الفقه الاسلامی و ادلته، چاپ چهارم، دمشق: دارالفکر.
زراعت، عباس (1397). شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی (ادله اثبات دعوا)، تهران: جنگل.
زراعت، عباس و متقی اردکانی، امید (1394): «تعارض ادله در اثبات جرائم مستوجب قصاص، دیه و تعزیر؛ مصادیق و راهکارها»، آموزه‌های حقوق کیفری، دانشگاه رضوی، شماره 10.
زرکشی، بدر الدین (1414 ق). البحر المحیط فی الاصول الفقه، بی‌جا: دارالکتبی.
سبحانی، جعفر (1429 ق). الموجز فی اصول الفقه، چاپ چهاردهم، قم: مؤسسه الامام الصادقg.
سبحانی، جعفر (بی‌تا). أصول السرخسی، بیروت: دارالمعرفه.
سبحانی، جعفر (بی‌تا). نظام القضاء والشهادة فی الشریعة الاسلامیة الغراء، قم: مؤسسه الامام الصادقg.
سرخسی، شمس‌الدین (1406ق). المبسوط، چاپ سوم، بیروت: دارالمعرفه.
شربینی، شمس‌الدین محمد (1421ق). مغنی المحتاج الی معرفه معانی الفاظ المنهاج، چاپ دوم، بیروت: دارالفکر.
شرح نظام الإثبات، (1446ق). چاپ اول، السعودیه: مرکز بحوث وزارة العدل السعودیه.
شهید ثانی (جبعی عاملی)، زین الدین بن علی (1413ق). مسالک الافهام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ اول، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
شوکانی، محمد بن عبدالله (1419ق). إرشاد الفحول إلی تحقیق الحق من علم الأصول، چاپ اول، مصر: دارالکتب العربیه.
شوکانی، محمد بن عبدالله (بی‌تا). السیل الجرار المتدفق علی حدائق الأزهار، بی‌جا: دار ابن حزم.
شیخ طوسی، ابوجعفر (1387ق). المبسوط فی الفقه الامامیه، چاپ سوم، تهران: المکتبه المرتضویه.
شیخ طوسی، ابوجعفر (1400ق). النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، چاپ دوم، بیروت: دارالکتاب العربی.
شیخ طوسی، ابوجعفر (1420ق). الخلاف، چاپ دوم، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شیرازی، ابراهیم بن علی (1422ق). المهذب فی فقه الامام الشافعی، چاپ دوم، بیروت: دارالشامیه.
صدر، محمد باقر (1406ق). دروس فی علم الأصول، چاپ دوم، بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
صدر، محمد باقر (1408ق). بحوث فی شرح العروة الوثقی، محقق محمود هاشمی، چاپ دوم، قم: مجمع الشهید آیت‌الله الصدر العلمی.
طباطبایی حکیم، سید محمد سعید (1428). الکافی فی اصول الفقه، چاپ چهارم، بیروت: دارالهلال.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1414 ق). تکملة العروة الوثقی، چاپ اول، قم: داوری.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (بی‌تا). التعارض، قم: محلاتی.
علامه حلّی، حسن بن یوسف (1420ق). تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه، قم: مؤسسه امام صادقg.
علامه حلّی، حسن بن یوسف (بی‌تا). تبصره المتعلمین فی احکام الدین، تهران: مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
علیش، محمد بن احمد (1409ق). منح الجلیل شرح مختصر خلیل، بیروت: دار الفکر.
عمرانی، ابوالحسین (1421ق). البیان فی المذهب الشافعی، جده: دار المنهاج.
عنسی، احمد بن قاسم (1366ق). التاج المذهب لاحکام المذهب، الصعده: المصطفی.
عینی، بدر الدین (1420ق). البنایه فی شرح الهدایه، چاپ اول، بیروت: دارالفکر.
غزالی، ابوحامد (1413ق). المستصفی من علم الاصول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
فاضل اصفهانی، محمد بن حسن (1416ق). کشف اللثام عن قواعد الاحکام، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فاضل لنکرانی، محمد (1380ه). تفصیل الشریعة- القصاص، چاپ اول، قم: مرکز فقهی ائمه اطهارb.
فاضل لنکرانی، محمد (1418ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله، چاپ اول، قم: مرکز فقهی ائمه اطهارb.
فاضل لنکرانی، محمد (1427ق). تفصیل الشریعة- القضاء و الشهادات، چاپ دوم، قم: مرکز فقهی ائمه اطهارb.
فرید، واصل نصر (1442 ق). نظریه الدعوی و الاثبات فی الفقه الاسلامی المقارنه بالقانون الوضعی و قانون الاثبات الیمنی الجدید، مصر: دارالمسلمون.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود (1405 ق). بدائع الصنایع فی ترتیب الشرائع، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
کاظمی خراسانی، محمد علی (بی‌تا). فوائد الاصول، بی‌جا: نشر الاسلامی.
کیانانی، محمود (2001 م). شرح قانون اصول المحاکمات المدنیه، عمان: دار دائل.
گلپایگانی، سید محمد رضا (1405ق). الشهادات، قم: حسینی میلانی.
مالک بن انس (1323 ق). المدونه الکبری، مصر: السعاده.
محقق حلّی، نجم الدین (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ دوم، قم: اسماعیلیان.
مراغی، سید میر عبد الفتاح (1417ق). العناوین الفقهیة، قم: انتشارات اسلامی.
مظفر، محمد رضا (1395 ه). اصول الفقه، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
مقدسی (ابن قدامه). محمد بن قدامه (1403ق). المغنی، بیروت: دارالکتاب العربی.
مکارم شیرازی، ناصر (1416ق): انوار الاصول، تقریر احمد قدسی، قم: نسل جوان.
الموسوعة الفقهیة [الکویتیة] (1427 ق). وزارة الأوقاف و الشئون الإسلامیة، جلد 12، چاپ دوم، کویت: دار السلاسل.
میرمحمدصادقی، حسین (1400). جرائم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، چاپ سی‌ام، تهران: میزان.
نجفی، محمد بن حسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نحوی، حسن بن محمد (1427ق). تذکره الفاخره فی فقه العتره الطاهره، چاپ اول، صنعاء: مرکز التراث و البحوث الیمنی.
نیآوردی، محمد بن حبیب (1419ق). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الإمام الشافعی، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
هارونی الحسنی، احمد بن حسین (1427ق). شرح التجرید فی الفقه الزیدی، چاپ اول، صنعاء: التراث و البحوث الیمنی.
قانون مجازات اسلامی 1392 ش.
قانون الإثبات السودانی لسنة 1994 م.
قانون الإثبات العراقی رقم 107 لسنة 1979 م.
قانون الإثبات فی المعاملات المدنیة و التجاریة رقم 35، الإماراتی لسنة 2022 م.
قانون البیّنات الأردنی رقم 30 لسنة 1952 م.
قانون رقم 21 لسنة 2016 م بشأن تعدیل قانون رقم 4 لسنة 1994 م فی‌شان تحریم الخمر، اللیبی.
قانون رقم 22 لسنة 2016 م بتعدیل بعض احکام القانون رقم 70 لسنة 1973 م فی شأن إقامة حد الزنا، اللیبی.
قانون نظام الإثبات و الأدلة الإجرائیة، السعودی لسنة 1443 ق.
قرار جمهوری بقانون رقم 21 بشأن الإثبات، الیمنی لسنة 1992 م.
 
In Persian
- Islamic Penal Code 2013
 - Mir-Mohammad Sadeghi, Hossein (2021), Crimes against the Physical Integrity of Persons, 30th edition, Tehran: Mizan.
- Zera’at, Abbas (2018), Detailed Explanation of the Islamic Penal Code (Evidence), Tehran: Jangal.
- Zera’at, Abbas and Mottaqi-Ardakani, Omid (2015): "Conflict of Evidence in Proving crimes subject to Retaliation, Blood Money and Tae'zir; Examples and Solutions”, Criminal Law Teachings, Razavi University, No. 10, 3-33.
 
 
In Arabic
- The Holy Quran
- Akhund Khorasani, Mohammad-Kazem (N. D.), Kifayah al-Usul, Qom: Aal al-Beyt Institute.
- Alish, Muhammad ibn Ahmad (1988), Manh al-Jalil Sharh Mukhtasar Khalil, Beirut: Dar al-Fikr.
- Allamah Helli, Hassan bin Yusuf (N. D.), Tabsirat al-Mutaealimyn fi Ahkam al-Dyn, Tehran: Printing and Publishing Institution affiliated with the Ministry of Culture and Islamic Guidance.
- Allamah Helli, Hasan bin Yusuf (1999), Tahrir al-Ahkam al-Shar’iyyah on ala Mazhab Imamiyah, Qom: Imam Sadiq Institution.
- Ansi, Ahmad ibn Qasim (1946), Al-Taj Al-Mazahab li-Ahkam Al-Mazhab, Al-Sa’da: Al-Mustafa.
- Ansari Kanwi (N. D.), Fawath al-Rahmat Besharhe al-Moslem al-Thobot, Beirut: Dar al-Kitb al-Elamiyah.
- Bhuti, Hassan ibn Idris (1982), Keshaf Alqna'e 'en Matne Alaqna'e, Beirut: Dar al-Kitb al-Ulamiyah.
- Bukhari, Ala al-Din (N.D.), Kashf al-Asrar Sharh Usul al-Bazdawi, N.P.: Dar al-Kutub al-Islami.
- Desouki, Muhammad bin Ahmad (N. D.), Al-Desouki’s Footnote to the Great Explanation, N. P.: Dar Al-Fikr
- Eini, Badr al-Din (1999), Al-Banna fi Sharh al-Hidaya, First Edition, Beirut: Dar Al-Fikr.
- Evidence in Civil and Commercial Transactions Act, No. 35, UAE of 2022.
- Explanation of the Evidence System, (2024), First Edition, Saudi Arabia: Research Center of the Saudi Ministry of Justice.
- Farid, Wasil Nasr (2020), The Theory of Claim and Evidence in Islamic Jurisprudence Compared to enacted Law and the New Yemeni Law of Evidence, Egypt: Dar Al-Muslimun.
- Fazel Isfahani, Muhammad ibn Hasan (1992), Kashf al-Litham 'an Qawa'id al-Ahkam, First Edition, Qom: Daftar Intisharat Islami.
- Fazel Lankarani, Mohammad (1997), Tafsal al-Shariah fi Sharh Tahrir al-Wasila, First Edition, Qom: Jurisprudence Center of the A’eme al-Athar.
- Fazel Lankarani, Mohammad (2001), Detailed Sharia – al-Qesas, First Edition, Qom: Jurisprudence Center of the A’eme al-Athar.
- Fazel Lankarani, Mohammad (2006), Detailed Sharia - Judiciary and Testimonies, 2nd Edition, Qom: Jurisprudence Center of the A’eme al-Athar.
- Ghazali, Abu Hamid (1992), Al-Mustasfa min Ilm al-Usul, Beirut: Dar Al-Kutub Al-Ilmiyyah.
- Golpayegani, Sayyed Mohammad-Reza (1984), Al-Shahadah, Qom: Hosseini Milani.
- Harouni Al-Hasani, Ahmed bin Hussein (2006), Sharh al-tajrid fi al-fegh al-Zeidi, First Edition, Sana’a: Yemeni Heritage and Research.
- Hassouna, Badriya Abdel Moneim (1999), Explanation of the Sudanese Islamic Evidence Law and its Judicial Applications, Riyadh: Naif Arab Academy for Security Sciences.
- Hijawi, Musa bin Ahmad (N. D.), Persuasion in the Jurisprudence of Imam Ahmad bin Hanbal, Beirut: Dar Al-Ma’rifah.
- Ibn-Abidin, Muhammad-Amin ibn Omar (1991), Radd al-Mukhtar ali al-Dur al-Mukhtar, Second Edition, Beirut: Dar al-Fikr.
- Ibn-al-Qayyim, Muhammad ibn Abi Bakr (N. D.), Al-Tarqi al-Hikamiyyah, Beirut: Dar al-Bayan.
- Ibn-Faris, Abul-Husayn (1978), Dictionary of Language Standards, N. P.: Dar al-Fikr.
- Ibn-al-Humam, Kamal al-Din (N. D.), Fath al-Qadir, N.P.: Dar al-Fikr.
- Ibn-Farhun, Ibrahim ibn Ali (1985), Tabṣirat al-Hukkam fī Usūl al-Aqḍiyya wa Manāhij al-Ahkām, Egypt: Maktabat al-Kulliyyat al-Azhariya.
- Ibn-Hazm, Abu Muhammad (N. D.), Al-Muhalli Bel-Athar, Beirut: Dar al-Fikr.
- Ibn-Idris, Mansur ibn Ahmad (1989), Al-Sara’ir al-Hawi li-Tahrir al-Fatawa, 2nd Ed, Qom: Daftar Intisharat Islami.
- Ibn-Mufleh, Burhan al-Din (1997), Al-Mubda’ fi Sharh al-Muqni’, First Edition, Beirut: Dar al-Kutub al-Alimah.
- Iraqi Evidence Act, No. 107 of 1979.
- Kasani, Abu Bakr ibn Masoud (1984), Badae al-sanaye fi Tartib al-Sharae, First Edition, Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyah.
- Kazemi Khorasani, Muhammad-Ali (N. D.), Faw’ed al-Usul, N. P.: Al-Islami Publishing.
- Kayanani, Mahmoud (2001), Explanation of the Principles of Civil Trials Act, Oman: Dar Day’el.
- Khomeini, Sayyed Ruhollah (N. D.), Tahrir Al-Wasila, Secon Edition, Qom: Dar Al-Ilm.
- Khoyi, Sayyed Abul-Qasim (2001), Mabani Takmilat Al-Minhaj, First Edition, Qom: Institute for the Revival of the Works of Imam Khoei.
- Khoyi, Sayyed Abu al-Qasim (2001), Misbah al-Usul, First Edition, Qom: Institute for the Revival of the Works of Imam al-Khoyi.
- Jordanian Evidence Act, No. 30 of 1952.
- Law No. 21 of 2016 after Amending Law No. 4 of 1994 on the Prohibition of Alcohol, Libya.
- Law No. 22 of 2016 Amending Some Provisions of Law No. 70 of 1973 regarding the Enforcement of the Punishment for Adultery, Libyan.
- Makarem Shirazi, Nasser (1995): Anwar al-Usul, Reported by Ahmad Qudsi, Qom: Nasl-e Javan.
- Malik ibn Anas (1905), Al-Mudawwana al-Kubra, Egypt: Al-Sa’ada.
- Maqdisi (Ibn Qudamah), Muhammad bin Qudamah (1982), Al-Mughni, Beirut: Dar Al-Kitab Al-Arabi.
- Maraghi, Sayyid Mir Abd al-Fattah (1996), Jurisprudential Titles, Qom: Islamic Publications.
- Mawardi, Muhammad ibn Habib (1998), Al-Hawi Al-Kabir fi Fiqh Mazhab Al-Imam Al-Shafi’i, First Edition, Beirut: Dar Al-Kutub Al-Ilmiyah.
- Muhaqqiq Helli, Najm al-Din (1987), The Laws of Islam in Issues of Permissible and Forbidden, Second Edition, Qom: Ismailian.
- Muzaffar, Muhammad-Reza (1975), Usul al-Fegh, Qom: Center of the Qom Seminary Management.
- Nahwi, Hassan bin Muhammad (2006), Tadhkirat al-Fakhira fi Fiqh al-`Itra al-Tahirah, First Edition, Sana'a: Yemeni Heritage and Research Center.
- Najafi, Muhammad bin Hassan (1983), Jawahir al-Kalam fi Sharh Sharia al-Islam, Beirut: Dar Revival of Arab Heritage.
- Omrani, Abu al-Hussein (2000), Al-Bayan fi al-Madhhab al-Shafi’i, Jeddah: Dar al-Minhaj.
- Ramli, Shams al-Din Muhammad (1983), Nihayat al-Muhtaj ila Sharh al-Minhaj, Beirut: Dar al-Fikr.
- Republican Decree by Law No. 21 on Evidence, Yemen, 1992.
- Sadr, Muhammad Baqir (1985), Lessons in the Science of Principles, 2nd Edition, Beirut: Lebanese Book House.
- Sadr, Muhammad Baqir (1987), Bohoth fi al-Sharh Al-Urwa Al-Wuthqa, Edited by Mahmoud Hashemi, 2nd Edition, Qom: The Martyr Ayatollah Sadr Scientific Complex.
- Sarakhsi, Shams al-Din (N.D.), Usul al-Sarakhsi, Beirut: Dar al-Ma’rifah.
- Sarkhasi, Shams al-Din (1985), Al-Mabsut, Third Edition, Beirut: Dar Al-Ma’rifa.
- Shahid Thani (Jabai Ameli), Zain al-Din Ibn Ali (1992), Masalik al-Afham fi Sharh Sharaye al-Islam, First Edition, Qom: Islamic Knowledge Institution.
- Sheikh Tusi, Abu Jafar (1967), Al-Mabsoot fi Al-Fiqh Al-Imamiyya, Third Edition, Tehran: Mortazavi Library.
- Sheikh Tusi, Abu Jaafar (1979), Al-Nihayah fi Mojarad Al-Fiqh va al-Fatawi, Second Edition, Beirut: Dar Al-Kitab Al-Arabi.
- Sheikh Tusi, Abu Jaafar (1999), Al-Khilaf, 2nd Ed, Qom: Islamic Publishing Institute.
- Sherbini, Shams al-Din Muhammad (2001), Mughni al-Muhtaj li Ma’rifat al-Minhaj al-Minhaj, Second Edition, Beirut: Dar al-Fikr.
- Shirazi, Ibrahim bin Ali (2001), Al-Muhazzab fi al-Fegh al-Imam Al-Shafi’i, Second Edition, Beirut: Dar Al-Shamiya.
- Shoukani, Muhammad bin Abdullah (N.D.), al-Syl al-Jerar al-Motdafeq ala Ha'eq al-azhar, N.P: Dar Ibn Hazm.
- Shoukani, Muhammad bin Abdullah (1998), Irshad al-Fuhul ila Tahqiq al-Haq min Ilm al-Usul, First Edition, Egypt: Dar al-Kutub al-Arabiyya.
- Subhani, Ja'far (N. D.), The System of Justice and Testimony in the Noble Islamic Law, Qom: Imam Sadiq Institute.
- Subhani, Ja’far (2008) Al-Mawjiz fi Usul Al-Fiqh, Fourteenth Edition, Qom: Imam Sadiq Institute.
- Sudanese Evidence Act 1994.
- Tabatabai Hakim, Sayyed Muhammad-Saeed (2007), Al-Kafi fi Usul al-Fiqh, Fourth Edition, Beirut: Dar Al-Hilal.
- Tabatabai Yazdi, Sayyed Muhammad-Kazem (N. D.), Conflict, Qom: Mahallati.
- Tabatabai Yazdi (1993), Takmilat Al-Urwa Al-Wuthqi, First Edition, Qom, Dawari.
- Tabrizi, Javad (N.D.), Foundations of Judiciary and Testimony, Qom: Ayatollah Tabrizi's Office.
- The [Kuwaiti] Encyclopedia of Islamic Jurisprudence (2006), Ministry of Endowments and Islamic Affairs, Volume 12, Second Edition, Kuwait: Dar Al-Salasil.
- The System of Evidence and Procedural Evidence Act, Saudi Arabia, 2021.
- Zarkash, Badr al-Din (1993), Al-Bahr al-Muhit fi al-Usul al-Fiqh, N. P.: Dar al-Kutubi.
- Zuhayli, Muhammad-Mustafa (2006), Al-Wajeez fi Usul al-Fiqh al-Islami Second Edition, Damascus: Dar Al-Khair.
- Zuhayli, Wahba (N. D.), Islamic Jurisprudence and its Evidence, Fourth Edition, Damascus: Dar Al-Fikr.