دانشگاه قم آموزه‌های حقوق کیفری کشورهای اسلامی 3041-9964 3 2 2026 06 22 Iranian and Egyptian Criminal Policy in Combating Bioterrorism سیاست جنایی ایران و مصر در مقابله با بیوتروریسم 155 184 4190 10.22091/dclic.2025.14214.1122 FA مهدی هلالی دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم 0009-0004-8423-314X ابوالفتح خالقی استاد گروه حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم 0000-0002-0518-8204 مرتضی فتحی استادیار حقوق کیفری و جرم‌شناسی دانشکده حقوقِ دانشگاه قم، ایران، قم 0000-0002-8418-6353 Journal Article 2025 10 14 Bioterrorism, as an organized crime that endangers public health with the aim of disrupting national security, requires an efficient criminal policy centered on deterrent penalization and criminological support for victims. This study, using a descriptive-analytical method and a comparative approach, examines the penal functions (criminalization, prosecution, punishment and enforcement) and mechanisms for supporting victims of bioterrorism in the legal systems of Iran and Egypt. Data are extracted from criminal laws, biodefense regulations, policy documents and national victimology reports. Findings show that Iran has designed a multi-layered, penal-oriented criminal policy, utilizing the criminal title of “corruption on earth” (Article 286 of the Islamic Penal Code) for major threats and Article 688 (threat against public health) for limited cases, along with executive layers of passive defense and biosafety; victim support is also provided through blood money, a bodily injury fund and rehabilitation services of the Ministry of Health. In contrast, Egypt, by including biological agents under the heading of “unconventional weapons” in the Counter-Terrorism Act (Article 1 of the Act 94/2015), imposes severe penalties of life imprisonment and death penalty even at the preparatory stage and has centralized and quickly provided support to victims through the “Support Fund for Families of Martyrs and the Injured of Terrorism”. A comparative comparison indicates that the effectiveness of criminal policy depends on the penal-support link: strengthening the “scope and breadth” index in Iran’s severe criminal titles, improving the sanctions of Article 688, standardizing forensic-medical laboratories, specialized training of judges in biological victimology and Egypt’s modeling of Iran’s joint protocols for interdepartmental coordination can make the cycle of “penalization, legal proof, compensation” more efficient. Finally, it is suggested that the two countries provide a local model by codifying a joint regional protocol on "Punishment and Protection of Victims of Bioterrorism" under the Biological Weapons Convention. بیوتروریسم به‌عنوان جرمی سازمان‌یافته که سلامت عمومی را با هدف اخلال در امنیت ملی به خطر می‌اندازد، نیازمند سیاست جنایی کارآمد با محوریت کیفرگذاری بازدارنده و حمایت جرم‌شناختی از بزه‌دیدگان است. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکرد تطبیقی، کارکردهای کیفری (جرم‌انگاری، تعقیب، کیفر و اجرا) و سازوکارهای حمایتی از بزه‌دیدگان بیوتروریسم را در نظام‌های حقوقی ایران و مصر واکاوی می‌کند. داده‌ها از قوانین کیفری، آیین‌نامه‌های پدافند زیستی، اسناد سیاستی و گزارش‌های بزه‌دیده ‌شناسی ملی استخراج شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد ایران با بهره‌گیری از عنوان کیفری «افساد فی‌الارض» (ماده ۲۸۶ قانون مجازات اسلامی) برای تهدیدهای کلان و ماده ۶۸۸ (تهدید علیه بهداشت عمومی) برای موارد محدود، همراه با لایه‌های اجرایی پدافند غیرعامل و ایمنی زیستی، سیاست جنایی چندسطحیِ کیفری‌محور طراحی کرده است؛ حمایت از بزه‌دیدگان نیز از طریق دیه، صندوق تأمین خسارت‌های بدنی و خدمات بازتوانی وزارت بهداشت تأمین می‌شود. در مقابل مصر با گنجاندن عوامل زیستی ذیل «سلاح‌های غیرمتعارف» در قانون مقابله با تروریسم (ماده ۱ قانون ۹۴/۲۰۱۵)، کیفرهای سنگین حبس ابد و اعدام را حتی در مرحله آماده‌سازی اعمال می‌کند و حمایت از بزه‌دیدگان را از طریق «صندوق حمایت از خانواده‌های شهدا و مصدومان تروریسم» متمرکز و سریع‌الوصول ساخته است. مقایسه تطبیقی حاکی از آن است که کارآمدی سیاست جنایی در گرو پیوند کیفری‌حمایتی است: تقویت شاخص «گستره و وسعت» در عناوین کیفری شدید ایران، ارتقای ضمانت اجراهای ماده ۶۸۸، استانداردسازی آزمایشگاه‌های قانونی‌پزشکی، آموزش تخصصی قضات در بزه‌دیده‌شناسی زیستی و الگوبرداری مصر از پروتکل‌های مشترک ایران برای هماهنگی بین‌بخشی، می‌تواند چرخه «کیفرگذاری و اثبات قانونی و جبران خسارت» را کارآمد سازد. درنهایت، پیشنهاد می‌شود که دو کشور با تدوین پروتکل مشترک منطقه‌ای «کیفر و حمایت از بزه‌دیدگان بیوتروریسم» ذیل کنوانسیون سلاح‌های بیولوژیک، الگویی بومی ارائه دهند. https://dclic.qom.ac.ir/article_4190_158d86850fdf77adef4d464e233cf493.pdf